Czym zajmuje się prawnik w sprawach o przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu międzynarodowemu?

Pojęcie "przestępstw przeciwko bezpieczeństwu międzynarodowemu" w języku potocznym obejmuje czyny o dużym ciężarze gatunkowym, które wykraczają poza granice jednego państwa: terroryzm i jego finansowanie, handel ludźmi, transgraniczną przestępczość zorganizowaną oraz zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Warto od razu zaznaczyć, że polski Kodeks karny nie zawiera odrębnego rozdziału pod taką nazwą - poszczególne czyny są rozproszone w różnych przepisach krajowych i uzupełniane przez ratyfikowane umowy międzynarodowe. Rola prawnika w takich sprawach polega na obronie podejrzanego lub oskarżonego albo na reprezentowaniu pokrzywdzonego, przy jednoczesnym poruszaniu się w przepisach krajowych i międzynarodowych. Poniższy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej - każda sprawa wymaga indywidualnej analizy.

Jak polskie prawo ujmuje te czyny

W polskim porządku prawnym ściganie tego rodzaju przestępstw opiera się przede wszystkim na Kodeksie karnym z 1997 r. Wśród najważniejszych podstaw można wskazać: udział w zorganizowanej grupie albo związku przestępczym (art. 258 KK, w tym typ kwalifikowany dla grupy o charakterze zbrojnym lub terrorystycznym), przestępstwa o charakterze terrorystycznym (definicja w art. 115 § 20 KK, a poszczególne czyny w przepisach szczególnych Kodeksu), finansowanie terroryzmu (art. 165a KK), handel ludźmi (art. 189a KK, umieszczony w rozdziale o przestępstwach przeciwko wolności) oraz zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości i przestępstwa wojenne (rozdział XVI KK). Finansowanie i pranie pieniędzy są dodatkowo objęte ustawą z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, która nakłada obowiązki na tzw. instytucje obowiązane. Polska jest też stroną Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego oraz konwencji ONZ dotyczących przestępczości zorganizowanej i terroryzmu. Konkretne zagrożenia karne wynikają wprost z poszczególnych przepisów i bywają nowelizowane, dlatego ich wysokość zawsze należy sprawdzać w aktualnym tekście ustawy.

Definicja przestępstwa o charakterze terrorystycznym

Najczęściej przywoływaną podstawą jest art. 115 § 20 KK, który nie tworzy odrębnego typu czynu, lecz definiuje cechę "charakteru terrorystycznego". Zgodnie z tym przepisem jest to czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 5 lat, popełniony w jednym z określonych celów: poważnego zastraszenia wielu osób, zmuszenia organu władzy publicznej Rzeczypospolitej Polskiej, innego państwa albo organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania określonych czynności, albo wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce. Za przestępstwo o charakterze terrorystycznym uznaje się także groźbę popełnienia takiego czynu. Definicja ta łączy zatem element formalny (wysokość ustawowego zagrożenia) z elementem motywacyjnym (szczególny cel sprawcy) i została wprowadzona w związku z dostosowaniem prawa polskiego do regulacji unijnych.

Na czym polega praca prawnika

Obrońca lub pełnomocnik analizuje materiał dowodowy, bada legalność jego pozyskania (zwłaszcza dowodów zgromadzonych za granicą i w drodze międzynarodowej pomocy prawnej), uczestniczy w czynnościach procesowych i buduje linię obrony lub reprezentacji. W sprawach transgranicznych szczególnie istotne są zagadnienia jurysdykcji oraz współpracy międzypaństwowej. Polskie prawo przewiduje m.in. zasadę represji wszechświatowej (art. 113 KK), zgodnie z którą - niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu popełnienia czynu - polską ustawę karną stosuje się do obywatela polskiego oraz cudzoziemca, którego nie postanowiono wydać, w razie popełnienia za granicą przestępstwa, do ścigania którego Polska jest zobowiązana umową międzynarodową, lub przestępstwa określonego w Rzymskim Statucie MTK. Kwestie ekstradycji i przekazania osób ściganych regulują Kodeks postępowania karnego oraz umowy międzynarodowe (a w obrębie UE - europejski nakaz aresztowania). Ze względu na powagę zarzutów szczególne znaczenie ma rzetelny proces i ochrona praw oskarżonego, gwarantowanych m.in. Konstytucją RP oraz Europejską Konwencją Praw Człowieka, w tym prawo do obrony i domniemanie niewinności.

Rola pełnomocnika pokrzywdzonego

Prawnik w tych sprawach nie zawsze występuje po stronie oskarżonego. Pełnomocnik może reprezentować pokrzywdzonego - na przykład ofiarę handlu ludźmi - w dochodzeniu jej praw, w tym praw przysługujących stronie w postępowaniu przygotowawczym i sądowym oraz w ubieganiu się o środki ochrony i wsparcia. Pokrzywdzony może działać jako oskarżyciel posiłkowy, składać wnioski dowodowe i dochodzić roszczeń. W przypadku ofiar handlu ludźmi praktyczne znaczenie mają również instrumenty pomocowe przewidziane dla cudzoziemców oraz przepisy chroniące świadka przed wtórną wiktymizacją.

Kiedy szukać pomocy prawnej

Z pomocy adwokata lub radcy prawnego warto skorzystać już na etapie pierwszych czynności organów ścigania - zatrzymania, przeszukania, przesłuchania w charakterze świadka czy podejrzanego. W sprawach o tak poważne czyny stawka jest wysoka, a niektóre błędy proceduralne trudno później odwrócić. Zatrzymanemu przysługuje prawo do kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym, a podejrzanemu - prawo do obrony, w tym do odmowy składania wyjaśnień. Wczesny kontakt z prawnikiem pozwala świadomie korzystać z tych uprawnień. Niniejszy materiał ma charakter ogólnoinformacyjny; w konkretnej sprawie należy zwrócić się o indywidualną pomoc prawną.