Adwokat od spraw o naruszenie praw człowieka: czym się zajmuje i jak pomaga ofiarom

W Polsce nie istnieje formalna specjalizacja "adwokat od praw człowieka" w postaci odrębnej licencji, ale jest grupa adwokatów i radców prawnych, którzy faktycznie koncentrują praktykę na sprawach dotyczących ochrony praw i wolności gwarantowanych przez Konstytucję RP, Europejską Konwencję Praw Człowieka oraz prawo Unii Europejskiej. Zajmują się reprezentowaniem osób pokrzywdzonych torturami, nieludzkim traktowaniem, bezprawnym pozbawieniem wolności, dyskryminacją czy naruszeniem prawa do prywatności i wolności słowa. Ich praca to nie ogólnikowe "rzecznictwo", lecz konkretne czynności procesowe: wnioski dowodowe, zawiadomienia o przestępstwie, skargi konstytucyjne i skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. W tym artykule wyjaśniamy realny zakres ich pracy w polskim systemie prawnym oraz to, jak i kiedy warto skorzystać z ich pomocy.

Jakie sprawy prowadzi adwokat od praw człowieka w Polsce

Najczęstsze kategorie spraw to: naruszenie zakazu tortur i nieludzkiego traktowania (np. nieuzasadnione użycie siły przez funkcjonariuszy – art. 246 i 247 KK dotyczące wymuszania wyjaśnień i znęcania się nad osobą pozbawioną wolności), bezprawne pozbawienie wolności (art. 189 KK), przekroczenie uprawnień przez funkcjonariusza publicznego (art. 231 KK), dyskryminacja i mowa nienawiści (art. 256 i 257 KK), a także naruszenia w warunkach odbywania kary i tymczasowego aresztowania. Adwokat reprezentuje pokrzywdzonego zarówno w postępowaniu karnym przeciwko sprawcom, jak i w postępowaniu cywilnym o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych (art. 23, 24 i 448 Kodeksu cywilnego). Coraz częściej dotyczy to też ochrony danych osobowych (RODO) oraz prawa do rzetelnego procesu (art. 45 Konstytucji RP, art. 6 EKPC).

Podstawy prawne ochrony praw człowieka w Polsce

Fundamentem jest Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r. – rozdział II gwarantuje wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela, w tym godność człowieka (art. 30), nietykalność osobistą (art. 41), zakaz tortur (art. 40) i prawo do sądu (art. 45). Drugim filarem jest Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, którą Polska ratyfikowała w 1993 r. – jej art. 3 zakazuje tortur, art. 5 chroni wolność osobistą, art. 6 gwarantuje rzetelny proces, a art. 8 prawo do poszanowania życia prywatnego. Trzecim jest Karta Praw Podstawowych UE oraz prawo unijne. Adwokat dobiera podstawę prawną do konkretnego naruszenia – inaczej formułuje się zarzut przekroczenia uprawnień przez policjanta na gruncie Kodeksu karnego, a inaczej skargę o naruszenie art. 3 EKPC do Strasburga.