Nielegalne wykonywanie zawodu nauczyciela: co grozi i jak naprawić sytuację

Pojęcie "nielegalnego wykonywania zawodu nauczyciela" budzi w praktyce wiele nieporozumień. W przeciwieństwie do zawodu lekarza, adwokata czy radcy prawnego, nauczanie w Polsce nie jest zawodem reglamentowanym w taki sposób, by samo prowadzenie zajęć bez uprawnień stanowiło odrębne przestępstwo. Nie istnieje przepis Kodeksu karnego, który penalizowałby "nauczanie bez licencji" tak, jak art. 58 Prawa o adwokaturze karze za bezprawne posługiwanie się tytułem adwokata. Problem ma charakter przede wszystkim administracyjny i pracowniczy: chodzi o to, czy szkoła może legalnie zatrudnić daną osobę na stanowisku nauczyciela i czy spełnia ona wymagane kwalifikacje. W tym artykule wyjaśniamy, na czym polegają realne konsekwencje pracy bez wymaganych uprawnień, jakie przepisy regulują kwalifikacje nauczycielskie i jak krok po kroku uregulować swoją sytuację zawodową.

Kto może być nauczycielem - ramy prawne kwalifikacji

Status zawodowy nauczyciela regulują dwa akty: ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela oraz ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe. Zgodnie z art. 9 ust. 1 Karty Nauczyciela stanowisko nauczyciela może zajmować osoba, która: posiada wyższe wykształcenie z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym lub ukończyła zakład kształcenia nauczycieli i podejmuje pracę na stanowisku, do którego są to wystarczające kwalifikacje; przestrzega podstawowych zasad moralnych; oraz spełnia warunki zdrowotne niezbędne do wykonywania zawodu. Szczegółowe wymagania kwalifikacyjne dla poszczególnych typów szkół i przedmiotów określa rozporządzenie Ministra Edukacji w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli. Warto pamiętać, że kwalifikacje raz zdobyte co do zasady nie wygasają - nie ma ustawowego terminu, po którym uprawnienia do nauczania traciłyby ważność z powodu przerwy w pracy.

Czym jest "nielegalne" nauczanie w praktyce

W praktyce mówimy o kilku różnych sytuacjach. Pierwsza to zatrudnienie na stanowisku nauczyciela osoby, która nie ma wymaganych kwalifikacji - tu odpowiedzialność spoczywa głównie na dyrektorze szkoły i organie prowadzącym, nie na samym nauczycielu. Druga to wykonywanie zawodu mimo prawomocnego orzeczenia o zakazie wykonywania zawodu lub kary dyscyplinarnej wydalenia z zawodu nauczycielskiego (art. 76 Karty Nauczyciela). Trzecia to posługiwanie się sfałszowanym dyplomem lub poświadczeniem kwalifikacji - i to właśnie ta sytuacja może rodzić odpowiedzialność karną. Sam fakt prowadzenia korepetycji czy zajęć poza systemem oświaty (np. w prywatnej szkole językowej) zwykle nie wymaga formalnych kwalifikacji nauczycielskich w rozumieniu Karty Nauczyciela.