Co grozi za usiłowanie zabójstwa w Polsce?

Usiłowanie zabójstwa należy w polskim prawie do najpoważniejszych przestępstw. Co istotne, ustawodawca traktuje je niemal tak samo surowo jak czyn dokonany. Zgodnie z art. 14 § 1 Kodeksu karnego sąd wymierza karę za usiłowanie w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego przestępstwa dokonanego. Skoro więc zabójstwo z art. 148 § 1 KK jest zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 10 lat albo karą dożywotniego pozbawienia wolności, to taka sama ustawowa rozpiętość kary obowiązuje przy usiłowaniu. To, czy ofiara przeżyła, nie zmienia kwalifikacji prawnej zamiaru sprawcy, choć realnie wpływa na wymiar kary.

Czym jest usiłowanie w rozumieniu Kodeksu karnego

Usiłowanie definiuje art. 13 § 1 KK: dopuszcza się go ten, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do jego dokonania, które jednak nie następuje. Kluczowe są dwa elementy: zamiar (przy zabójstwie musi to być zamiar pozbawienia życia, bezpośredni lub ewentualny) oraz bezpośredniość działania. Samo planowanie czy przygotowania to zwykle dopiero stadium przygotowania, które przy zabójstwie co do zasady nie jest karalne. Prawo odróżnia też usiłowanie udolne od nieudolnego. Art. 13 § 2 KK opisuje usiłowanie nieudolne, czyli sytuację, w której dokonanie było obiektywnie niemożliwe ze względu na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia czynu albo użycie środka nienadającego się do jego popełnienia, czego sprawca sobie nie uświadamiał.

Jak sąd ustala wymiar kary

Mimo że ustawowe granice kary są takie same jak za dokonane zabójstwo, sąd indywidualizuje karę na podstawie dyrektyw z art. 53 KK. Bierze pod uwagę między innymi stopień winy, sposób działania sprawcy, motywację, użycie niebezpiecznego narzędzia, rozmiar wyrządzonej i grożącej szkody, ciężkość obrażeń ofiary oraz wcześniejszą karalność. Działanie z premedytacją, z użyciem broni czy w warunkach recydywy zwykle przemawia za karą surowszą. Z kolei to, że czyn pozostał w stadium usiłowania, a ofiara nie poniosła śmierci, jest okolicznością, którą sąd może uwzględnić na korzyść sprawcy w ramach swobody sędziowskiej.

Łagodzenie kary i czynny żal

Polskie prawo przewiduje istotne mechanizmy łagodzące. W razie usiłowania nieudolnego sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia (art. 14 § 2 KK). Jeszcze dalej idzie instytucja czynnego żalu z art. 15 § 1 KK: jeżeli sprawca dobrowolnie odstąpił od dokonania albo zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego, nie podlega karze za usiłowanie. Jeśli jedynie starał się zapobiec skutkowi, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 15 § 2 KK). To pokazuje, że dobrowolne wycofanie się przed zadaniem śmiertelnego ciosu może mieć fundamentalne znaczenie dla odpowiedzialności sprawcy.

Nieletni i odpowiedzialność młodocianych

Zasadą jest, że odpowiedzialność karną na podstawie Kodeksu karnego ponosi osoba, która ukończyła 17 lat. Wyjątkowo, zgodnie z art. 10 § 2 KK, nieletni po ukończeniu 15 lat może odpowiadać jak dorosły za najcięższe przestępstwa, w tym za zabójstwo z art. 148 § 1-3 KK, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju, właściwości i warunki osobiste sprawcy. Wobec takiego nieletniego orzeczona kara nie może przekroczyć dwóch trzecich górnej granicy ustawowego zagrożenia, a sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 10 § 3 KK). Pozostali nieletni odpowiadają na podstawie odrębnych przepisów o postępowaniu w sprawach nieletnich, gdzie nacisk położony jest na środki wychowawcze i poprawcze.