Przywłaszczenie autorstwa i plagiat - co naprawdę reguluje art. 115?

Wokół pytania "co mówi artykuł 115" narosło sporo nieporozumień, bo numer ten występuje w kilku różnych ustawach i w każdej z nich znaczy coś zupełnie innego. Jeżeli interesuje Cię plagiat, przywłaszczenie cudzego autorstwa lub rozpowszechnianie utworu bez podania nazwiska twórcy, właściwą podstawą jest art. 115 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a nie Kodeks karny. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne: myląc oba akty, łatwo trafić na niewłaściwy przepis i błędnie ocenić własną sytuację prawną. Poniżej wyjaśniamy, czym faktycznie jest art. 115 w każdej z tych ustaw, co dokładnie karze i jakie ścieżki ochrony ma twórca. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w indywidualnej sprawie.

Art. 115 Kodeksu karnego to słowniczek pojęć, nie przepis o plagiacie

W samym Kodeksie karnym (ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r.) art. 115 nie opisuje żadnego czynu zabronionego ani kary. To tzw. słowniczek wyrażeń ustawowych - przepis, który definiuje pojęcia używane w całym kodeksie. Znajdziemy w nim m.in. definicję czynu zabronionego, występku, korzyści majątkowej lub osobistej (korzyść zarówno dla siebie, jak i dla kogo innego), groźby bezprawnej, funkcjonariusza publicznego, osoby pełniącej funkcję publiczną czy młodocianego. Dzięki tym definicjom pozostałe przepisy karne mają jednolite, precyzyjne znaczenie. Dlatego jeśli ktoś szuka "kary z art. 115 KK za plagiat", szuka w złym miejscu - odpowiedzialność karną za naruszenie praw autorskich reguluje odrębna ustawa, omówiona niżej.

Co faktycznie karze art. 115 prawa autorskiego

Art. 115 ust. 1 ustawy o prawie autorskim stanowi, że kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3. To klasyczny plagiat: podszycie się pod cudze dzieło lub jego fragment i przedstawienie go jako własnego. Ust. 2 przewiduje tę samą karę dla osoby, która bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy rozpowszechnia cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w opracowaniu, artystyczne wykonanie, albo publicznie zniekształca taki utwór, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie. Mówiąc prościej: przepis chroni więź twórcy z jego dziełem - prawo do bycia uznanym za autora oraz do tego, by dzieło nie było zniekształcane ani publikowane pod cudzym nazwiskiem. Są to autorskie prawa osobiste, które - inaczej niż majątkowe - nie wygasają i nie można się ich zrzec.

Art. 115 ust. 3 - inne naruszenia w celu korzyści majątkowej

Przepis ma jeszcze trzeci ustęp, o którym łatwo zapomnieć. Art. 115 ust. 3 obejmuje sytuacje, w których ktoś w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, w inny sposób niż opisany w ust. 1 i 2, narusza cudze prawa autorskie lub prawa pokrewne (przepis wymienia tu m.in. naruszenie uprawnień z artykułów dotyczących praw osobistych i majątkowych twórcy oraz praw pokrewnych) albo nie wykonuje określonych obowiązków ustawowych. Za taki czyn grozi łagodniejsza sankcja: grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. To swego rodzaju przepis dopełniający, który pozwala objąć odpowiedzialnością karną naruszenia nastawione na zysk, niemieszczące się w opisie plagiatu z ust. 1 i 2.

Kiedy mówimy o przestępstwie, a kiedy tylko o roszczeniach cywilnych

Odpowiedzialność karna z art. 115 wchodzi w grę przy działaniu umyślnym - sprawca musi świadomie przypisywać sobie cudze autorstwo, świadomie pomijać nazwisko twórcy albo (w przypadku ust. 3) działać w celu korzyści majątkowej. Przypadkowe pominięcie źródła czy nieporozumienie co do zakresu praw zwykle nie wypełnia znamion przestępstwa, choć może rodzić odpowiedzialność cywilną. Te dwie ścieżki są od siebie niezależne i mogą się uzupełniać. Na drodze cywilnej twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały naruszone, może na podstawie art. 78 ustawy żądać m.in. zaniechania naruszenia, usunięcia jego skutków (np. przez stosowne oświadczenie), a przy działaniu zawinionym - zadośćuczynienia za doznaną krzywdę albo zapłaty na wskazany cel społeczny. Z kolei naruszenie autorskich praw majątkowych otwiera roszczenia z art. 79 (m.in. zaniechanie, usunięcie skutków, naprawienie szkody oraz wydanie uzyskanych korzyści). Ponieważ granica między czynem karalnym a sporem czysto cywilnym bywa nieostra, każdą sytuację warto ocenić indywidualnie - najlepiej z pomocą prawnika.