Czy mogę zaangażować biegłego psychologa w mojej sprawie karnej?

Biegły psycholog bywa kluczowy w sprawach karnych - może pomóc ocenić, czy świadek prawidłowo postrzegał i zapamiętał zdarzenia, albo wyjaśnić stan psychiczny oskarżonego. Strona nie powołuje jednak biegłego samodzielnie 'do akt' tak jak własnego adwokata; o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego decyduje organ procesowy - sąd lub prokurator. Można natomiast składać wnioski dowodowe i przedstawiać prywatne opinie psychologiczne, które mogą skłonić organ do powołania biegłego.

Kiedy można badać świadka - art. 192 § 2 KPK

Podstawą przesłuchania świadka z udziałem biegłego psychologa jest art. 192 § 2 Kodeksu postępowania karnego. Pozwala on, w razie wątpliwości co do stanu psychicznego świadka, jego stanu rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania spostrzeżeń, na przesłuchanie świadka z udziałem biegłego lekarza lub psychologa - a świadek nie może się temu sprzeciwić. Ważne: wątpliwości muszą być uzasadnione konkretnymi okolicznościami, a nie samym faktem, że zeznania są dla strony niekorzystne lub niespójne. Rolą psychologa jest ocena zdolności poznawczych i percepcyjnych świadka, a nie rozstrzyganie o prawdziwości zeznań - tę ocenę wiarygodności przeprowadza sąd.

Badanie oskarżonego i poczytalność

Inną podstawę ma badanie stanu psychicznego oskarżonego. Jeżeli zachodzą uzasadnione wątpliwości co do jego poczytalności, sąd lub prokurator powołuje co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów (art. 202 KPK), a do udziału w opiniowaniu można powołać także biegłego psychologa. Opinia może wskazywać na zniesioną lub ograniczoną poczytalność, co ma bezpośredni wpływ na odpowiedzialność karną (art. 31 KK) i na wymiar kary. Sąd, orzekając karę, uwzględnia m.in. okoliczności łagodzące i sytuację sprawcy zgodnie z dyrektywami wymiaru kary z art. 53 KK.

Granice roli biegłego i ocena wiarygodności

Istotnym ograniczeniem jest to, że biegły psycholog nie powinien wypowiadać się wprost o wiarygodności (prawdomówności) świadka - jest to domena oceny sądu. Biegły dostarcza wiedzy specjalnej o zdolnościach percepcyjnych, podatności na sugestię, możliwych zniekształceniach pamięci czy stanie emocjonalnym. Przekroczenie tej granicy (formułowanie opinii 'świadek mówi prawdę') osłabia wartość dowodową opinii i bywa kwestionowane. W polskim procesie karnym nie ma instytucji ławy przysięgłych - o winie i karze rozstrzyga sąd (zawodowy, niekiedy z udziałem ławników), dlatego opinia biegłego adresowana jest do sądu, a nie do 'przysięgłych'.

Co zrobić, gdy nie zgadzasz się z opinią

Jeśli opinia biegłego budzi zastrzeżenia, strona może wnosić o jej uzupełnienie, o wezwanie biegłego na rozprawę w celu zadania pytań, a w razie niejasności lub sprzeczności - o powołanie innego biegłego (art. 201 KPK). Pomocne bywa przedstawienie opinii prywatnej, która - choć formalnie nie ma rangi opinii biegłego sądowego - może uzasadnić wniosek o dopuszczenie kolejnego dowodu. Strategię najlepiej uzgodnić z obrońcą lub pełnomocnikiem, bo to on formułuje wnioski dowodowe i prowadzi polemikę z opinią w toku postępowania.