Czy można nie wskazać sprawcy wykroczenia drogowego? Obowiązek właściciela i kary (art. 96 § 3 KW)

Gdy fotoradar lub patrol zarejestruje wykroczenie drogowe, a organ nie jest w stanie ustalić, kto prowadził pojazd, kieruje do właściciela lub posiadacza pojazdu żądanie wskazania, komu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie. To jeden z najczęściej mylnie rozumianych obowiązków polskiego prawa drogowego. W tym artykule wyjaśniamy, na czym dokładnie polega ten obowiązek, jakie są od niego wyjątki, jakie realne kary grożą za jego niedopełnienie oraz jak wygląda postępowanie po otrzymaniu takiego pisma. Uwaga: w obiegowych poradach krąży wiele błędnych liczb i pojęć – tutaj opieramy się wyłącznie na aktualnych przepisach polskich.

Podstawa prawna obowiązku – art. 78 ust. 4 Prawa o ruchu drogowym

Źródłem obowiązku jest art. 78 ust. 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym. Stanowi on, że właściciel lub posiadacz pojazdu jest obowiązany wskazać na żądanie uprawnionego organu, komu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, chyba że pojazd został użyty wbrew jego woli i wiedzy przez nieznaną osobę, czemu nie mógł zapobiec. To kluczowy fragment: obowiązek nie polega na „przyznaniu się” do niczego, lecz na podaniu danych osoby, której pojazd powierzono. Jeśli więc prowadził go ktoś inny (małżonek, dziecko, pracownik, znajomy), właściciel ma obowiązek tę osobę wskazać.

Co grozi za niewskazanie kierowcy – art. 96 § 3 Kodeksu wykroczeń

Sankcję za niedopełnienie obowiązku z art. 78 ust. 4 Prawa o ruchu drogowym przewiduje art. 96 § 3 Kodeksu wykroczeń: kto wbrew obowiązkowi nie wskaże na żądanie uprawnionego organu, komu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, podlega karze grzywny. Jest to samodzielne wykroczenie. W trybie mandatowym grzywna może być wysoka – po nowelizacji taryfikatora obowiązującej od 1 stycznia 2022 r. górna granica mandatu wynosi co do zasady 5000 zł, a w przypadku zbiegu wykroczeń nawet 6000 zł. Jeżeli sprawa trafi do sądu, sąd orzeka grzywnę w granicach od 20 zł do 5000 zł (art. 24 § 1 Kodeksu wykroczeń). Wbrew obiegowym informacjom nie ma tu kar rzędu 30 000 zł – takie kwoty nie wynikają z przepisów o wykroczeniach drogowych.

Prawo do odmowy zeznań a obowiązek wskazania kierowcy

To jeden z najtrudniejszych prawnie punktów. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 12 marca 2014 r. (sygn. P 27/13) uznał konstytucyjność art. 96 § 3 KW, ale orzecznictwo i doktryna wypracowały istotne niuanse. Właściciel pojazdu, który sam mógł być sprawcą, korzysta z zakazu samooskarżania – nie ma obowiązku dostarczać dowodów przeciw sobie. W praktyce oznacza to, że właściciel zazwyczaj staje przed trzema możliwościami: przyjąć mandat za samo wykroczenie drogowe (jeśli to on prowadził), wskazać inną osobę, której powierzył pojazd, albo odmówić wskazania – co naraża go na odpowiedzialność z art. 96 § 3 KW. Powołanie się na prawo do odmowy obciążania samego siebie nie zawsze chroni przed grzywną z art. 96 § 3 KW, dlatego decyzję warto skonsultować z prawnikiem.