Ukrywanie się przed odbyciem kary - co grozi za niestawienie się do więzienia

Prawomocny wyrok skazujący na karę pozbawienia wolności nie oznacza, że skazany trafia do zakładu karnego "od ręki". W większości spraw, w których nie zastosowano tymczasowego aresztowania, skazany dostaje wezwanie do dobrowolnego stawienia się w wyznaczonym zakładzie w określonym terminie. Część osób próbuje ten moment przeczekać, zmienić adres albo wyjechać za granicę, licząc na przedawnienie. To poważny błąd. Ukrywanie się przed odbyciem kary uruchamia całą maszynerię poszukiwawczą - od polecenia doprowadzenia, przez list gończy, po Europejski Nakaz Aresztowania - i realnie pogarsza sytuację skazanego, zamykając mu drogę do warunkowego zwolnienia. W tym artykule wyjaśniamy, jak wygląda procedura, jakie przepisy Kodeksu karnego wykonawczego i Kodeksu karnego mają tu zastosowanie oraz dlaczego dobrowolne stawiennictwo niemal zawsze jest korzystniejsze niż ucieczka.

Wezwanie do stawienia się i jego skutki - art. 79 k.k.w.

Zgodnie z art. 79 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego skazanego na karę pozbawienia wolności sąd wzywa do stawienia się w wyznaczonym terminie w areszcie śledczym, położonym najbliżej miejsca jego stałego pobytu, wraz z dokumentem stwierdzającym tożsamość. Jeżeli skazany mimo prawidłowego wezwania nie stawił się w wyznaczonym terminie, sąd na podstawie art. 79 § 2 k.k.w. poleca jego doprowadzenie - czyli zatrzymanie przez policję i przymusowe odprowadzenie do zakładu karnego. Samo niestawienie się nie jest więc "automatycznie" osobnym przestępstwem, ale uruchamia środki przymusu. Jeżeli skazany dodatkowo ukrywa się lub jego miejsce pobytu jest nieznane, sąd może zarządzić poszukiwania, a w razie potrzeby wydać list gończy.

List gończy i poszukiwania - art. 279 k.p.k. w zw. z k.k.w.

Gdy skazany ukrywa się przed wykonaniem kary pozbawienia wolności, sąd lub prokurator może wydać za nim list gończy na zasadach przewidzianych w art. 279 Kodeksu postępowania karnego (stosowanym odpowiednio w postępowaniu wykonawczym). W liście gończym podaje się dane osoby, opis sprawy i wezwanie do udzielenia pomocy w ujęciu. Poszukiwania prowadzi policja - sprawdza adresy, kontakty rodzinne, dane meldunkowe, a sprawy trudniejsze trafiają do wyspecjalizowanych komórek poszukiwawczych. W praktyce skuteczne ukrywanie się jest coraz trudniejsze ze względu na rejestry, systemy informacyjne i współpracę służb. Czas spędzony w ukryciu nie liczy się na poczet kary - skazany i tak będzie musiał odbyć ją w całości, gdy zostanie ujęty.

Ucieczka z zakładu a samo ukrywanie się - art. 242 k.k.

Warto rozróżnić dwie sytuacje, bo bywają mylone. Samo niestawienie się do odbycia kary na wezwanie (gdy skazany przebywa na wolności) nie wyczerpuje znamion przestępstwa samouwolnienia. Natomiast art. 242 § 1 k.k. karze tego, kto uwalnia się sam, będąc pozbawionym wolności na podstawie orzeczenia sądu lub prawnego nakazu - czyli osobę, która ucieka z zakładu karnego, aresztu lub konwoju - karą do 2 lat pozbawienia wolności. Z kolei art. 242 § 2 i § 3 k.k. dotyczy m.in. niepowrócenia do zakładu karnego po przepustce lub czasowym zezwoleniu na opuszczenie zakładu w wyznaczonym terminie (nie później niż 3 dni po upływie terminu) - tu grozi grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku. Dlatego sytuacja prawna osoby, która nie wróciła z przepustki, różni się od sytuacji osoby, która nigdy się nie stawiła.

Wpływ ukrywania się na warunkowe przedterminowe zwolnienie

To najpoważniejsza, choć często niedoceniana konsekwencja. Warunkowe przedterminowe zwolnienie reguluje art. 77-78 Kodeksu karnego. Co do zasady skazanego można warunkowo zwolnić po odbyciu co najmniej połowy kary (art. 78 § 1 k.k.), a recydywistów - po odbyciu dwóch trzecich lub trzech czwartych kary (art. 78 § 2 k.k.). Decyzja sądu penitencjarnego zależy jednak od postawy skazanego, jego zachowania i prognozy kryminologicznej (art. 77 § 1 k.k.). Wcześniejsze ukrywanie się przed wymiarem sprawiedliwości jest silnym argumentem przeciwko pozytywnej prognozie - sąd traktuje je jako dowód lekceważenia porządku prawnego. W praktyce osoba, która była poszukiwana listem gończym, ma znacznie mniejsze szanse na warunkowe zwolnienie i częściej odbywa karę w pełnym wymiarze.

Ukrywanie się za granicą i Europejski Nakaz Aresztowania

Wyjazd za granicę nie chroni przed wykonaniem kary. Jeżeli skazany ukrywa się w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, sąd może wystąpić o wydanie Europejskiego Nakazu Aresztowania (ENA), uregulowanego w art. 607a i nast. Kodeksu postępowania karnego oraz w decyzji ramowej Rady 2002/584/WSiSW. Na podstawie ENA osoba poszukiwana jest zatrzymywana w państwie pobytu i przekazywana do Polski w celu wykonania kary. Poza UE stosuje się procedurę ekstradycyjną na podstawie umów międzynarodowych i Kodeksu postępowania karnego (art. 593 i nast. k.p.k.). Liczenie na przedawnienie wykonania kary też bywa złudne - bieg przedawnienia z art. 103 k.k. jest długi (przy karze pozbawienia wolności co do zasady 15 lat), a ukrywanie się tego okresu nie skraca.

Pomaganie w ukrywaniu - poplecznictwo, art. 239 k.k.

Konsekwencje może ponieść również osoba, która pomaga skazanemu uniknąć kary. Kto utrudnia lub udaremnia postępowanie karne, pomagając sprawcy przestępstwa uniknąć odpowiedzialności karnej - w tym ukrywa skazanego lub zaciera ślady - popełnia przestępstwo poplecznictwa z art. 239 § 1 k.k., zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Ustawa łagodzi jednak sytuację najbliższych: nie podlega karze osoba ukrywająca sprawcę będącego dla niej osobą najbliższą (art. 239 § 2 k.k.), a sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary lub odstąpić od jej wymierzenia wobec osoby, która udziela pomocy z obawy przed odpowiedzialnością grożącą jej samej lub osobie najbliższej. Mimo tych wyłączeń pomaganie ukrywającemu się skazanemu pozostaje ryzykowne prawnie.

Co zrobić, jeśli nie możesz lub nie chcesz stawić się w terminie

Jeśli istnieją realne przeszkody - choroba, sytuacja rodzinna, konieczność uregulowania spraw - nie ignoruj wezwania, lecz działaj zgodnie z prawem. Można złożyć do sądu wniosek o odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności (art. 150-151 k.k.w.), np. ze względu na ciężką chorobę uniemożliwiającą odbywanie kary lub gdy natychmiastowe wykonanie pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla skazanego lub jego rodziny. W odpowiednich przypadkach można też ubiegać się o odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego (SDE) - przy karach nieprzekraczających ustawowego progu. Dobrowolne stawiennictwo i współpraca z sądem są oceniane pozytywnie i otwierają drogę do instytucji łagodzących. Warto skonsultować się z adwokatem, który pomoże wybrać właściwy wniosek i przygotować dokumentację medyczną lub rodzinną.