Jaka odpowiedzialność prawna grozi za zamach na infrastrukturę przesyłu gazu?

Sieci przesyłu gazu należą do infrastruktury krytycznej państwa. Atak na gazociąg lub stację redukcyjną może zagrażać życiu i zdrowiu wielu osób oraz mieniu w wielkich rozmiarach, a jednocześnie zakłócać dostawy gazu dla gospodarstw domowych, ciepłowni i przemysłu. Polskie prawo karne reaguje na takie czyny kilkoma odrębnymi przepisami, a operatorów obciążają dodatkowo obowiązki wynikające z Prawa energetycznego oraz regulacji o ochronie infrastruktury krytycznej i cyberbezpieczeństwie. Poniższy materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej; konkretna kwalifikacja czynu zależy od ustaleń faktycznych w danej sprawie.

Czym jest infrastruktura krytyczna przesyłu gazu

Pojęcie infrastruktury krytycznej definiuje ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym. Są to systemy oraz powiązane z nimi funkcjonalnie obiekty, urządzenia, instalacje i usługi kluczowe dla bezpieczeństwa państwa i obywateli. Ustawa wprost wymienia wśród nich systemy zaopatrzenia w energię, surowce energetyczne i paliwa, do których zalicza się sieci i magazyny gazu ziemnego oraz rurociągi substancji niebezpiecznych. Operatorem krajowego systemu przesyłowego gazu jest spółka GAZ-SYSTEM. Zaliczenie obiektu do infrastruktury krytycznej nie tworzy odrębnego przestępstwa, ale wzmacnia obowiązki ochronne po stronie operatora i wpływa na ocenę wagi czynu skierowanego przeciwko takiej infrastrukturze.

Zamach na urządzenia sieci gazowej (art. 254a k.k.)

Najbardziej bezpośrednio do ataku na gazociąg odnosi się art. 254a Kodeksu karnego. Przepis ten karze tego, kto zabiera, niszczy, uszkadza lub czyni niezdatnym do użytku element wchodzący w skład m.in. sieci gazowej (a także wodociągowej, kanalizacyjnej, ciepłowniczej, elektroenergetycznej, telekomunikacyjnej oraz określonych linii transportowych), powodując przez to zakłócenie działania całości lub części sieci. Czyn taki zagrożony jest karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Znamieniem przesądzającym jest tu skutek w postaci zakłócenia działania sieci - sam zabór czy uszkodzenie pojedynczego elementu może być oceniany na innej podstawie, jeżeli do zakłócenia nie doszło.

Sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego (art. 163-165 k.k.)

Jeżeli atak na gazociąg sprowadza zdarzenie zagrażające życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, mające postać m.in. eksplozji materiałów wybuchowych lub łatwopalnych albo innego gwałtownego wyzwolenia energii, w grę wchodzi art. 163 k.k. (przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu). Typ podstawowy (umyślny) zagrożony jest karą pozbawienia wolności od roku do 10 lat. Jeżeli następstwem czynu jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, kara wzrasta do przedziału od 2 do 15 lat (art. 163 § 3 k.k.). Działanie nieumyślne podlega łagodniejszej karze. Samo sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa takiego zdarzenia karze art. 164 k.k. (od 6 miesięcy do 8 lat za działanie umyślne, do 3 lat za nieumyślne). Gdy zagrożenie dla życia, zdrowia lub mienia w znacznych rozmiarach przyjmuje inną postać - np. zakłócenia dostaw o znaczeniu powszechnym - rozważyć można art. 165 k.k. Wartości liczbowe, takie jak granica mienia wielkich rozmiarów, ustala się na podstawie definicji ustawowych z części ogólnej Kodeksu karnego i orzecznictwa.

Zniszczenie mienia i charakter terrorystyczny czynu

Uszkodzenie urządzeń przesyłowych może też wyczerpywać znamiona zniszczenia, uszkodzenia lub uczynienia niezdatną do użytku cudzej rzeczy (art. 288 k.k., kara od 3 miesięcy do 5 lat). W praktyce przy zamachu na sieć gazową przepis ten bywa rozważany w zbiegu z art. 254a lub art. 163 k.k., a o ostatecznej kwalifikacji decyduje skutek i zamiar sprawcy. Niezależnie od przyjętej podstawy czyn może zyskać charakter terrorystyczny w rozumieniu art. 115 § 20 k.k., jeżeli jest zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 5 lat, i został popełniony w jednym z ustawowych celów - m.in. poważnego zastraszenia wielu osób, zmuszenia organu władzy do określonego działania lub zaniechania albo wywołania poważnych zakłóceń w gospodarce. Charakter terrorystyczny wpływa na wymiar i zaostrzenie kary.

Cyberbezpieczeństwo infrastruktury gazowej

Coraz istotniejszym zagrożeniem są ataki na systemy sterowania (OT) oraz sieci teleinformatyczne operatorów. Bezprawne uzyskanie dostępu do systemu informatycznego, niszczenie lub zmiana danych oraz zakłócanie pracy systemu mogą stanowić przestępstwa przeciwko ochronie informacji (art. 267-269b k.k.). Szczególne znaczenie ma art. 269a k.k. (zakłócenie pracy systemu informatycznego, teleinformatycznego lub sieci teleinformatycznej w istotnym stopniu, zagrożone karą od 3 miesięcy do 5 lat). Niezależnie od odpowiedzialności karnej operatorzy z sektora energetycznego podlegają obowiązkom z zakresu cyberbezpieczeństwa wynikającym z ustawy o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa, która wdraża unijne regulacje (dyrektywę NIS, a następnie dyrektywę NIS2). Ramy te nakładają obowiązki zarządzania ryzykiem, zgłaszania incydentów i utrzymywania środków bezpieczeństwa. Aktualny stan przepisów wdrażających NIS2 warto potwierdzić, ponieważ regulacja ta jest nowelizowana.

Obowiązki operatora i nadzór regulacyjny

Przedsiębiorstwa energetyczne, w tym operator systemu przesyłowego gazu, działają na podstawie ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne i podlegają nadzorowi Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (URE). Do ich obowiązków należy m.in. zapewnienie bezpieczeństwa funkcjonowania systemu gazowego, utrzymanie ciągłości i niezawodności dostaw oraz raportowanie zakłóceń. Wymogi krajowe są uzupełniane przez prawo Unii Europejskiej dotyczące bezpieczeństwa dostaw gazu oraz zasadę solidarności między państwami członkowskimi. To jednak przepisy krajowe - Prawo energetyczne oraz Kodeks karny - decydują o sankcjach administracyjnych i karnych na terytorium Polski.

Sygnaliści i zgłaszanie nieprawidłowości

Osoba zgłaszająca nieprawidłowości związane np. z bezpieczeństwem infrastruktury może korzystać z ochrony przewidzianej w ustawie z dnia 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów, która weszła w życie 25 września 2024 r. i wdraża dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937. Zgłoszenia zewnętrzne do Rzecznika Praw Obywatelskich lub właściwego organu publicznego są możliwe od 25 grudnia 2024 r. Zakres ochrony zależy jednak od przedmiotu zgłoszenia oraz spełnienia warunków ustawowych - nie każde zgłoszenie automatycznie objęte jest ochroną.