Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu infrastruktury wojskowej - co warto wiedzieć?

Bezpieczeństwo obiektów i urządzeń o znaczeniu obronnym chronione jest w prawie polskim na kilku płaszczyznach jednocześnie: przez Kodeks karny (zwłaszcza przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej oraz przeciwko obronności), przez przepisy o ochronie informacji niejawnych oraz przez regulacje o zarządzaniu kryzysowym i infrastrukturze krytycznej. W okresie zwiększonych zagrożeń, w tym prób sabotażu i cyberataków, tematyka ta zyskała na znaczeniu. Poniżej przedstawiamy ogólny zarys obowiązujących przepisów. Tekst ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej - każda konkretna sprawa wymaga indywidualnej analizy, ponieważ kwalifikacja prawna zależy od charakteru czynu, zamiaru sprawcy i rzeczywistych skutków.

Zamach na obiekty o znaczeniu obronnym (art. 140 k.k.)

Podstawowym przepisem chroniącym infrastrukturę wojskową jest art. 140 Kodeksu karnego, umieszczony w rozdziale o przestępstwach przeciwko obronności. Zgodnie z art. 140 § 1 k.k. odpowiedzialności karnej podlega ten, kto w celu osłabienia mocy obronnej Rzeczypospolitej Polskiej dopuszcza się gwałtownego zamachu na jednostkę Sił Zbrojnych RP albo niszczy lub uszkadza obiekt lub urządzenie o znaczeniu obronnym - czyn ten zagrożony jest karą pozbawienia wolności od roku do lat 10. Kluczowy jest tu znamienny cel działania (osłabienie obronności); bez niego ten sam czyn może być kwalifikowany inaczej, na przykład jako zwykłe zniszczenie mienia. Jeżeli następstwem czynu jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, art. 140 § 2 k.k. przewiduje surowszą karę pozbawienia wolności od lat 2 do 15. Karalne jest również samo przygotowanie do takiego przestępstwa (art. 140 § 3 k.k.) - zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3. Sąd może też orzec przepadek przedmiotów, nawet jeśli nie stanowiły one własności sprawcy. Dodatkowo, jeżeli zamach godzi w bezpieczeństwo powszechne (na przykład sprowadzenie pożaru, eksplozji czy katastrofy), w grę mogą wchodzić odrębne przepisy o przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu (rozdział XX k.k.). Należy też pamiętać, że przestępstwa stricte wojskowe, popełniane przez żołnierzy, są w prawie polskim uregulowane nie w odrębnym kodeksie, lecz w części wojskowej tego samego Kodeksu karnego.

Szpiegostwo i działanie na rzecz obcego wywiadu (art. 130 k.k.)

Działania wymierzone w obronność, podejmowane na rzecz obcych służb, kwalifikuje się jako szpiegostwo z art. 130 k.k. Przepis ten penalizuje udział w działalności obcego wywiadu lub działanie na jego rzecz przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej. Po nowelizacji z 2023 r. kary za szpiegostwo zostały zaostrzone: za samo działanie na rzecz obcego wywiadu grozi kara pozbawienia wolności nie krótsza niż 5 lat (art. 130 § 1), a za przekazanie takiemu wywiadowi wiadomości, których ujawnienie może wyrządzić szkodę RP, kara nie krótsza niż 8 lat albo dożywotniego pozbawienia wolności (art. 130 § 2). Karalne jest również zgłoszenie gotowości działania na rzecz obcego wywiadu oraz gromadzenie lub przechowywanie takich wiadomości, a także wejście do systemu informatycznego w celu ich uzyskania (art. 130 § 3). W praktyce zdarza się zbieg przepisów o szpiegostwie z przepisami o ochronie informacji niejawnych oraz o przestępstwach komputerowych, jeżeli pozyskiwanie danych następuje drogą cyfrową.

Infrastruktura krytyczna i obronność

Część obiektów o znaczeniu obronnym może zostać zaliczona do infrastruktury krytycznej w rozumieniu ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym. Zgodnie z art. 3 pkt 2 tej ustawy infrastruktura krytyczna to systemy oraz powiązane z nimi funkcjonalnie obiekty (w tym obiekty budowlane, urządzenia, instalacje i usługi) kluczowe dla bezpieczeństwa państwa i obywateli oraz służące zapewnieniu sprawnego funkcjonowania administracji publicznej, instytucji i przedsiębiorców. Ustawa wymienia m.in. systemy zaopatrzenia w energię i paliwa, łączności, sieci teleinformatyczne, systemy finansowe, zaopatrzenia w żywność i wodę, ochrony zdrowia oraz transportowe. Zaliczenie obiektu do infrastruktury krytycznej wiąże się z dodatkowymi obowiązkami w zakresie jego ochrony, realizowanymi w ramach systemu zarządzania kryzysowego. Ramy ochrony uzupełniają przepisy o ochronie informacji niejawnych oraz regulacje dotyczące obronności państwa. Klasyfikacja danego obiektu wpływa zatem zarówno na zakres obowiązków ochronnych, jak i na ocenę prawną ewentualnego naruszenia.

Cyberzagrożenia i ochrona systemów teleinformatycznych

Ataki na systemy teleinformatyczne wspierające obronność mogą być kwalifikowane na podstawie przepisów rozdziału XXXIII Kodeksu karnego o przestępstwach przeciwko ochronie informacji. Należą do nich m.in. art. 267 k.k. (bezprawne uzyskanie dostępu do informacji lub systemu, tzw. hacking - zagrożone karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2), art. 268a k.k. (utrudnianie dostępu do danych), art. 269 k.k. (niszczenie danych o szczególnym znaczeniu dla obronności lub bezpieczeństwa państwa), art. 269a k.k. (zakłócanie pracy systemu informatycznego lub sieci teleinformatycznej, tzw. sabotaż komputerowy - zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5) oraz art. 269b k.k. (bezprawne wytwarzanie lub udostępnianie narzędzi służących do popełnienia tych przestępstw). Gdy pozyskiwanie danych następuje na rzecz obcego wywiadu, może wchodzić w grę kwalifikacja ze szpiegostwa (art. 130 k.k.). Obok przepisów karnych obowiązki w zakresie cyberbezpieczeństwa, w tym dla operatorów usług kluczowych, określa ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa. Cyfrowy charakter dowodów wymaga zachowania rygorystycznych procedur ich zabezpieczania (np. zachowania ciągłości łańcucha dowodowego), aby mogły być dopuszczone w postępowaniu.

Rola kancelarii i obrońcy

W sprawach dotyczących bezpieczeństwa obiektów wojskowych pełnomocnik lub obrońca musi łączyć znajomość prawa karnego z regulacjami o obronności i ochronie informacji niejawnych. Istotne jest prawidłowe ustalenie kwalifikacji czynu (na przykład rozgraniczenie zwykłego zniszczenia mienia od zamachu z art. 140 k.k. dokonanego w celu osłabienia obronności), krytyczna ocena legalności i sposobu pozyskania dowodów, a po stronie oskarżonego - zapewnienie prawa do obrony i dostępu do akt z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z klauzul niejawności. Z uwagi na specjalistyczny charakter materii (zwłaszcza w sprawach cyfrowych i technicznych) często konieczne są opinie biegłych. Postępowania tego rodzaju prowadzą zwykle wyspecjalizowane jednostki prokuratury, a niejawny charakter części materiału dowodowego wpływa na przebieg rozprawy. Powyższe uwagi mają charakter ogólny - dobór strategii procesowej zawsze zależy od okoliczności konkretnej sprawy.