Tortury i wymuszanie zeznań - co mówi polskie prawo i jak chronić swoje prawa?

Zakaz tortur i nieludzkiego traktowania należy do fundamentów polskiego porządku prawnego. Konstytucja RP wprost stanowi, że nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu (art. 40). Kodeks karny i Kodeks postępowania karnego zawierają konkretne mechanizmy chroniące przed wymuszaniem oświadczeń i przed wykorzystaniem dowodów uzyskanych pod przymusem. Poniżej wyjaśniamy, jak te przepisy działają w praktyce.

Wymuszanie zeznań jako przestępstwo - art. 246 KK

Zgodnie z art. 246 Kodeksu karnego funkcjonariusz publiczny lub osoba działająca na jego polecenie, która stosuje przemoc, groźbę bezprawną lub w inny sposób znęca się fizycznie lub psychicznie nad inną osobą w celu uzyskania określonych zeznań, wyjaśnień, informacji lub oświadczenia, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Przepis chroni zarówno jednostkę przed nadużyciem władzy, jak i rzetelność postępowania prowadzonego przez organy państwa.

Zakaz wykorzystania dowodu uzyskanego pod przymusem - art. 171 KPK

Art. 171 Kodeksu postępowania karnego gwarantuje swobodę wypowiedzi osoby przesłuchiwanej. Niedopuszczalne jest wpływanie na wypowiedzi przesłuchiwanego za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej, stosowanie hipnozy albo środków chemicznych lub technicznych wpływających na procesy psychiczne lub mające na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu. Wyjaśnienia, zeznania i oświadczenia złożone w takich warunkach nie mogą stanowić dowodu. To kluczowa gwarancja: dowód uzyskany pod przymusem jest prawnie bezwartościowy.

Debata o odrębnym przestępstwie tortur

W polskiej debacie prawniczej od lat podnosi się postulat wprowadzenia do Kodeksu karnego odrębnego, wyraźnego przestępstwa tortur, odpowiadającego definicji z Konwencji ONZ w sprawie zakazu stosowania tortur. Obecnie czyny tego rodzaju ścigane są na podstawie istniejących przepisów (m.in. art. 246 i art. 247 KK o znęcaniu się nad osobą pozbawioną wolności), co według części ekspertów i Rzecznika Praw Obywatelskich nie w pełni oddaje wagę tych naruszeń. Warto traktować to jako trwający postulat reformy, a nie stan prawny przesądzony - szczegóły mogą się zmieniać wraz z pracami legislacyjnymi.

Jak chronić swoje prawa