Wyzysk z art. 304 Kodeksu karnego - jak wygląda obrona?

Art. 304 Kodeksu karnego chroni słabszą stronę umowy przed wyzyskiem i lichwą. Po wejściu w życie tzw. ustawy antylichwiarskiej (nowelizacja z 6 października 2022 r., Dz.U. 2022 poz. 2339) przepis ten istotnie poszerzono - obok klasycznego wyzysku karze dziś również żądanie nadmiernych odsetek oraz pozaodsetkowych kosztów. Dla osoby, której postawiono taki zarzut, kluczowe jest zrozumienie dokładnych znamion czynu, bo to one wyznaczają realne pole obrony.

Co dokładnie karze art. 304 KK

Art. 304 § 1 KK penalizuje zawarcie z osobą znajdującą się w przymusowym położeniu umowy nakładającej na nią obowiązek świadczenia niewspółmiernego ze świadczeniem wzajemnym - czyn ten zagrożony jest karą pozbawienia wolności do lat 3. Nowelizacja z 2022 r. dodała typy lichwiarskie: § 2 dotyczy żądania od osoby fizycznej (poza działalnością gospodarczą) kosztów pozaodsetkowych przekraczających co najmniej dwukrotnie maksymalną wysokość określoną w ustawie, a § 3 - żądania odsetek co najmniej dwukrotnie przekraczających maksymalne odsetki dopuszczalne ustawą. Typy z § 2 i § 3 zagrożone są karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Brak przymusowego położenia jako linia obrony

W typie podstawowym (§ 1) znamieniem koniecznym jest przymusowe położenie pokrzywdzonego oraz niewspółmierność świadczeń. Obrona może więc wykazywać, że druga strona nie znajdowała się w sytuacji przymusowej, miała realny wybór i dostęp do alternatywnych ofert, a warunki umowy były rynkowe i proporcjonalne. Pomocne bywa udowodnienie, że kontrahent rozumiał treść umowy, korzystał z porady prawnej lub negocjował jej warunki. Trzeba jednak pamiętać, że pojęcia takie jak "świadoma zgoda" czy "undue influence" pochodzą z prawa anglosaskiego - polski sąd ocenia wypełnienie ustawowych znamion czynu, a nie abstrakcyjną dobrowolność.

Obrona w typach lichwiarskich (§ 2 i § 3)

W typach z § 2 i § 3 decyduje obiektywne porównanie żądanych kosztów lub odsetek z ustawowymi maksimami. Maksymalne odsetki wynikają z art. 359 Kodeksu cywilnego, a maksymalne pozaodsetkowe koszty kredytu konsumenckiego - z ustawy o kredycie konsumenckim. Obrona koncentruje się tu na rachunku: czy żądane kwoty rzeczywiście przekraczały co najmniej dwukrotnie limit ustawowy, czy prawidłowo obliczono rzeczywistą roczną stopę oprocentowania (RRSO) i czy w ogóle umowa mieści się w zakresie zastosowania przepisu (np. czy nie dotyczy działalności gospodarczej pożyczkobiorcy, co wyłącza § 2).