Jakie są możliwe linie obrony w sprawach o zanieczyszczenie wód?

Odpowiedzialność za zanieczyszczenie wód ma w polskim prawie kilka niezależnych warstw: administracyjną (na gruncie ustawy z 20 lipca 2017 r. Prawo wodne oraz ustawy z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska), cywilną (odszkodowawczą) oraz karną (przede wszystkim art. 182 Kodeksu karnego). Te poziomy mogą występować jednocześnie - to samo zdarzenie bywa przedmiotem postępowania karnego, decyzji organu ochrony środowiska i pozwu o naprawienie szkody. Dlatego pierwszym krokiem obrony jest zawsze ustalenie, na którym poziomie toczy się sprawa i jakie znamiona lub przesłanki musi wykazać oskarżyciel albo strona przeciwna. Poniższe uwagi mają charakter ogólny i informacyjny - każda sprawa środowiskowa wymaga indywidualnej analizy dokumentacji, pozwoleń, wyników badań i opinii biegłych. Tekst nie jest poradą prawną.

Trzy poziomy odpowiedzialności - od czego zależy linia obrony

Odpowiedzialność karna opiera się na znamionach czynu zabronionego i na winie sprawcy; ciężar dowodu spoczywa na oskarżycielu, a wątpliwości tłumaczy się na korzyść oskarżonego. Odpowiedzialność administracyjna jest co do zasady oderwana od winy - organ (np. Wody Polskie, organ ochrony środowiska, inspekcja ochrony środowiska) reaguje na sam fakt naruszenia warunków korzystania ze środowiska lub przekroczenia pozwolenia. Odpowiedzialność cywilna zmierza do naprawienia szkody i może opierać się na zasadzie winy albo - w przypadku przedsiębiorstw wprowadzanych w ruch za pomocą sił przyrody lub posługujących się substancjami niebezpiecznymi - na zaostrzonej zasadzie ryzyka. Z tego powodu ta sama linia obrony bywa skuteczna na jednym poziomie, a bezskuteczna na innym: brak winy może wykluczyć skazanie z Kodeksu karnego, lecz nie zawsze uchroni przed administracyjną karą pieniężną czy obowiązkiem usunięcia skutków.

Obrona w postępowaniu karnym (art. 182 k.k.)

Artykuł 182 k.k. penalizuje zanieczyszczenie wody, powietrza lub powierzchni ziemi substancją albo promieniowaniem jonizującym w takiej ilości lub postaci, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka, spowodować istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi, albo zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach (§ 1). Czyn nieumyślny jest zagrożony łagodniej (§ 2). Surowsza odpowiedzialność grozi, gdy czyn popełniono w związku z eksploatacją instalacji działającej w ramach zakładu, na korzystanie którego ze środowiska wymagane jest pozwolenie (§ 3), a także w wariancie nieumyślnym tej kwalifikacji (§ 4). W obronie kwestionuje się przede wszystkim: (1) czy doszło do wprowadzenia substancji do wody, (2) czy ilość lub postać substancji mogła realnie wywołać skutek opisany w przepisie - przepis wymaga sprowadzenia konkretnego zagrożenia, a nie każdego przekroczenia normy, (3) czy spełnione jest kryterium "znacznych rozmiarów" lub "istotnego obniżenia jakości", co zwykle wymaga dowodu z opinii biegłego, oraz (4) postać winy - granica między działaniem umyślnym a nieumyślnym ma istotny wpływ na kwalifikację i wymiar kary. Z uwagi na charakter przepisu kluczowe są dowody: dokumentacja techniczna, wyniki pomiarów, ekspertyzy hydrologiczne i toksykologiczne. Konkretne zagrożenie karą zależy od kwalifikacji czynu i ustaleń sądu - powyższe widełki należy zweryfikować w aktualnym brzmieniu ustawy, ponieważ przepisy karne dotyczące przestępstw przeciwko środowisku były nowelizowane.

Rola pozwolenia wodnoprawnego i należytej staranności

Korzystanie z wód, w tym wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi, co do zasady wymaga pozwolenia wodnoprawnego albo innej zgody wodnoprawnej przewidzianej w Prawie wodnym (zob. art. 389 tej ustawy). Działanie w granicach ważnego pozwolenia jest jednym z najmocniejszych elementów obrony, ponieważ podważa bezprawność zachowania i utrudnia przypisanie odpowiedzialności. Nie jest to jednak ochrona bezwzględna: przekroczenie warunków pozwolenia, działanie po jego wygaśnięciu albo spowodowanie szkody w sposób zawiniony nadal może rodzić odpowiedzialność. Po stronie podmiotu korzystającego ze środowiska istotne jest też wykazanie należytej staranności - regularnych przeglądów i konserwacji instalacji, monitoringu jakości odprowadzanych ścieków, planów reagowania na awarie oraz niezwłocznego zgłaszania zdarzeń właściwym organom. Udokumentowana staranność może ograniczyć lub wyłączyć odpowiedzialność za czyn nieumyślny i osłabić zarzut zaniedbania w postępowaniu cywilnym. Brak pozwolenia lub jego przekroczenie działa odwrotnie - na niekorzyść podmiotu.

Siła wyższa, działanie osoby trzeciej i inne okoliczności egzoneracyjne

Częstą linią obrony jest wskazanie, że źródło zanieczyszczenia leży poza kontrolą podmiotu - np. było skutkiem działania osoby trzeciej, sabotażu albo zdarzenia o charakterze siły wyższej (zjawisko zewnętrzne, nadzwyczajne i niemożliwe do przewidzenia ani zapobieżenia mu). Skuteczność tych argumentów oceniana jest rygorystycznie. Powołanie się na siłę wyższą wymaga zwykle wykazania, że zdarzenie było rzeczywiście nieprzewidywalne oraz że podmiot wdrożył adekwatne środki zapobiegawcze; samo wystąpienie zjawiska pogodowego nie jest automatycznym usprawiedliwieniem, jeżeli skutkom można było zapobiec przy zachowaniu należytej staranności. Przy zaostrzonej odpowiedzialności cywilnej na zasadzie ryzyka katalog okoliczności wyłączających odpowiedzialność jest węższy i ograniczony do ściśle określonych przesłanek. Każdą z tych linii należy zweryfikować pod kątem konkretnej podstawy prawnej, na której opiera się dane postępowanie.

Czego ten artykuł nie rozstrzyga

Wysokość kar pieniężnych, dokładny zakres odpowiedzialności karnej oraz dopuszczalność konkretnych linii obrony zależą od ustalonego stanu faktycznego i aktualnego brzmienia przepisów, które bywają nowelizowane. Niniejszy tekst ma charakter informacyjny, nie jest poradą prawną i nie zastępuje analizy akt sprawy przez adwokata, radcę prawnego lub specjalistę ochrony środowiska. W sprawach z elementem transgranicznym lub dotyczących obszarów morskich mogą dodatkowo znajdować zastosowanie przepisy unijne i umowy międzynarodowe, których stosowanie wymaga odrębnej analizy. Przed podjęciem jakichkolwiek czynności procesowych należy zweryfikować aktualne brzmienie powołanych przepisów w urzędowym tekście jednolitym.