Handel ludźmi i niewolnictwo - co robi obrońca i jak chronione są ofiary?

Handel ludźmi jest w polskim prawie zbrodnią opisaną w art. 189a Kodeksu karnego, zagrożoną karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 3 lata. Ustawowa definicja handlu ludźmi znajduje się w art. 115 § 22 KK i obejmuje werbowanie, transport, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby z zastosowaniem przemocy, groźby, podstępu, wykorzystania błędu, bezradności lub stosunku zależności - w celu jej wykorzystania (m.in. w prostytucji, pracy przymusowej, niewolnictwie, żebractwie lub w celu pobrania narządów). Odrębnie penalizowane jest oddanie człowieka w stan niewolnictwa lub uprawianie handlu niewolnikami (art. 8 przepisów wprowadzających Kodeks karny).

Dwie role prawnika: obrońca oskarżonego i pełnomocnik ofiary

W sprawach o handel ludźmi prawnik może występować w dwóch zupełnie różnych rolach. Obrońca oskarżonego dba o przestrzeganie procedury, kwestionuje dowody i bada, czy zachowanie klienta wypełnia znamiona z art. 189a KK - zdarza się bowiem, że osoba formalnie podejrzana sama była ofiarą zmuszoną do określonych działań. Z kolei pełnomocnik pokrzywdzonego reprezentuje ofiarę, dba o jej prawa procesowe, pomaga w dochodzeniu naprawienia szkody i zadośćuczynienia oraz chroni ją przed wtórną wiktymizacją. Te role są rozdzielne i nie może ich pełnić ta sama osoba w jednej sprawie.

Ochrona i prawa pokrzywdzonego

Ofiara handlu ludźmi ma w postępowaniu status pokrzywdzonego, a często także świadka. Przysługuje jej szereg uprawnień: prawo do informacji, do korzystania z pełnomocnika (w tym z urzędu, gdy nie stać jej na prawnika), do składania wniosków dowodowych oraz do żądania naprawienia szkody. Przepisy chronią dane osobowe i bezpieczeństwo pokrzywdzonego, a w uzasadnionych przypadkach możliwe jest przesłuchanie w warunkach ograniczających kontakt ze sprawcą. Cudzoziemcy będący ofiarami handlu ludźmi mogą skorzystać ze szczególnych rozwiązań pobytowych przewidzianych w ustawie o cudzoziemcach.

Współpraca z organami ścigania i organizacjami pomocowymi

Skuteczna ochrona ofiar wymaga współdziałania pełnomocnika z organami ścigania oraz z wyspecjalizowanymi organizacjami, takimi jak Krajowe Centrum Interwencyjno-Konsultacyjne dla Ofiar Handlu Ludźmi. Ofiarom zapewnia się wsparcie psychologiczne, socjalne i prawne, pomoc w bezpiecznym powrocie lub legalizacji pobytu oraz dostęp do programów reintegracyjnych. Podejrzane sytuacje można zgłaszać Policji (numer alarmowy 112) lub bezpośrednio do KCIK. Zgłoszenie nawet drobnego sygnału może okazać się istotne dla wykrycia procederu.