Jaki jest okres przedawnienia do egzekwowania grzywny?

Grzywna orzeczona prawomocnym wyrokiem nie może być egzekwowana w nieskończoność. Polskie prawo przewiduje instytucję przedawnienia wykonania kary, która po upływie określonego czasu uniemożliwia ściągnięcie grzywny, nawet jeśli skazany jej nie zapłacił. Inne terminy obowiązują przy grzywnie orzeczonej za przestępstwo, a inne za wykroczenie. W skrócie: wykonanie grzywny za przestępstwo przedawnia się z upływem 10 lat od uprawomocnienia się wyroku (art. 103 § 1 pkt 3 Kodeksu karnego), a grzywny za wykroczenie po 3 latach od uprawomocnienia (art. 45 § 3 Kodeksu wykroczeń). To jednak punkt wyjścia, bo bieg tego terminu może się zawiesić, a przy nieuiszczonej grzywnie sąd może wcześniej zamienić ją na inną karę. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny obejmuje przepisy obowiązujące po reformie Kodeksu karnego z 7 lipca 2022 r. (która weszła w życie 1 października 2023 r.). W konkretnej sprawie – zwłaszcza gdy w grę wchodzi zamiana grzywny na karę zastępczą lub liczenie terminów – warto skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym.

Przedawnienie wykonania grzywny za przestępstwo – 10 lat

Termin przedawnienia wykonania kary reguluje art. 103 Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 103 § 1 nie można wykonać kary, jeżeli od uprawomocnienia się wyroku skazującego upłynęło lat: - 30 – w razie skazania na karę pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat albo karę surowszą, - 15 – w razie skazania na karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą 5 lat, - 10 – w razie skazania na inną karę. Grzywna jest „inną karą" w rozumieniu pkt 3, dlatego jej wykonanie przedawnia się z upływem 10 lat od dnia, w którym wyrok stał się prawomocny. Ten sam 10-letni termin – na mocy art. 103 § 2 KK – stosuje się odpowiednio do środków karnych, środków kompensacyjnych oraz przepadku. Warto zwrócić uwagę, że termin liczy się od uprawomocnienia się wyroku, a nie od jego ogłoszenia czy od daty popełnienia czynu. To odrębna instytucja od przedawnienia karalności (które dotyczy możliwości skazania sprawcy). Reforma Kodeksu karnego z 2022 r. zmieniła m.in. przepisy o przedawnieniu karalności, ale nie zmieniła struktury i terminów z art. 103 KK dotyczących wykonania kary grzywny.

Grzywna za wykroczenie – krótszy, 3-letni termin

Jeżeli grzywna została orzeczona za wykroczenie (np. mandatowo nieopłacona, a następnie ukarana wyrokiem nakazowym albo w postępowaniu przed sądem), obowiązują znacznie krótsze terminy z Kodeksu wykroczeń. Zgodnie z art. 45 § 3 Kodeksu wykroczeń orzeczona kara lub środek karny nie podlega wykonaniu, jeżeli od daty uprawomocnienia się rozstrzygnięcia upłynęły 3 lata. Oznacza to, że grzywna za wykroczenie przedawnia się – co do jej wykonania – po 3 latach od uprawomocnienia. Ten krótszy termin to częsta przyczyna, dla której nieopłacone grzywny za drobne wykroczenia (np. drogowe) po kilku latach przestają być egzekwowalne. Trzeba jednak pamiętać, że dopóki termin biegnie, sąd i komornik mogą prowadzić egzekucję, a sam upływ czasu nie następuje automatycznie „w tle" – w razie wątpliwości warto sprawdzić stan sprawy wykonawczej w sądzie, który wydał orzeczenie.

Jak liczy się termin i co może go zawiesić

Bieg przedawnienia wykonania kary rozpoczyna się od dnia uprawomocnienia się wyroku. Nie jest to jednak termin „nieprzerwany" w każdej sytuacji. Zgodnie z art. 15 Kodeksu karnego wykonawczego (KKW) sąd może zawiesić postępowanie wykonawcze, gdy zachodzi długotrwała przeszkoda uniemożliwiająca jego prowadzenie (np. skazanego nie można ująć). Zawieszenie postępowania wykonawczego co do zasady nie wstrzymuje biegu przedawnienia – chyba że skazany uchyla się od wykonania kary; wówczas okres wstrzymania biegu przedawnienia nie może przekroczyć 10 lat. Gdy termin przedawnienia wykonania kary upłynie, sąd umarza postępowanie wykonawcze – art. 15 § 1 KKW wskazuje przedawnienie wykonania kary (obok m.in. śmierci skazanego) jako podstawę umorzenia. W praktyce skazany lub jego pełnomocnik może złożyć wniosek o umorzenie postępowania wykonawczego z powołaniem się na przedawnienie. Skutkiem przedawnienia jest to, że grzywny nie da się już skutecznie wyegzekwować.

Uwaga: nieuiszczona grzywna może być zamieniona na inną karę

Przedawnienie nie jest jedynym scenariuszem dla osoby, która nie zapłaciła grzywny. Zanim upłynie 10-letni (czy przy wykroczeniach 3-letni) termin, sąd najczęściej podejmuje czynności egzekucyjne, a przy grzywnie za przestępstwo może zamienić ją na karę zastępczą. Zgodnie z przepisami Kodeksu karnego wykonawczego sąd najpierw wzywa skazanego do uiszczenia grzywny w terminie. Jeżeli egzekucja okaże się bezskuteczna (lub z góry wiadomo, że taka będzie), grzywnę – w granicach określonych w ustawie – można zamienić na pracę społecznie użyteczną, a w razie jej odmowy lub niewykonania albo gdy zamiana na pracę jest niemożliwa lub niecelowa – na zastępczą karę pozbawienia wolności. Możliwe jest też rozłożenie grzywny na raty. Z tego powodu liczenie na samo „przeczekanie" grzywny bywa ryzykowne: w praktyce sąd zwykle podejmuje działania na długo przed upływem terminu przedawnienia. Dla grzywien skarbowych (na gruncie Kodeksu karnego skarbowego) oraz innych należności obowiązują odrębne regulacje, których ten artykuł nie obejmuje.