Obrońca z urzędu - co to oznacza i kto może go dostać?

Obrońca z urzędu (potocznie "adwokat z urzędu") to adwokat lub radca prawny wyznaczony przez sąd, by reprezentował oskarżonego, który nie ma własnego obrońcy. Instytucja ta realizuje konstytucyjne prawo do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji RP) oraz prawo do rzetelnego procesu. W polskim postępowaniu karnym obrona z urzędu może mieć dwa źródła: wynika z trudnej sytuacji majątkowej oskarżonego (tzw. prawo ubogich) albo z faktu, że ustawa nakazuje obronę obowiązkową niezależnie od zamożności.

Obrońca na wniosek - gdy nie stać Cię na adwokata

Zgodnie z art. 78 § 1 Kodeksu postępowania karnego oskarżony, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać wyznaczenia obrońcy z urzędu, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. We wniosku trzeba uprawdopodobnić swoją sytuację majątkową - sąd może w tym celu zażądać dokumentów o dochodach i stanie rodzinnym. Jeżeli w toku postępowania okaże się, że oświadczenie było nieprawdziwe albo sytuacja oskarżonego się poprawiła, sąd może cofnąć wyznaczenie, a kosztami obrony obciążyć oskarżonego (art. 78 § 2 KPK). Sam wniosek nie podlega opłacie.

Obrona obowiązkowa - kiedy obrońca jest konieczny zawsze

Niezależnie od sytuacji majątkowej oskarżony musi mieć obrońcę w przypadkach obrony obowiązkowej. Zgodnie z art. 79 KPK dotyczy to m.in. osób, które nie ukończyły 18 lat, są głuche, nieme lub niewidome, a także gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do poczytalności oskarżonego lub jego zdolności do samodzielnej i rozsądnej obrony. Z kolei art. 80 KPK wymaga udziału obrońcy w postępowaniu przed sądem okręgowym jako sądem pierwszej instancji, gdy oskarżonemu zarzucono zbrodnię. W takich sytuacjach, jeśli oskarżony sam nie ustanowi obrońcy, wyznacza go sąd - a sytuacja finansowa nie ma znaczenia dla samego ustanowienia (może natomiast wpłynąć na późniejsze rozliczenie kosztów).

Jak złożyć wniosek i czego się spodziewać

Wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu składa się do sądu rozpoznającego sprawę - pisemnie albo ustnie do protokołu. Warto dołączyć informacje o dochodach, majątku i wydatkach, aby sąd mógł ocenić zasadność prośby. Oskarżony co do zasady nie wybiera konkretnej osoby - obrońcę wyznacza się z listy prowadzonej przez okręgową radę adwokacką lub radców prawnych. Obrońca z urzędu ma takie same obowiązki jak obrońca z wyboru: działa wyłącznie na korzyść oskarżonego, zachowuje tajemnicę obrończą, analizuje akta, składa wnioski dowodowe i bierze udział w czynnościach procesowych. Jeżeli relacja z wyznaczonym obrońcą się załamie, można wnioskować o jego zmianę, wskazując konkretne powody.