Przestępstwa przeciwko własności intelektualnej - kary i obrona

Naruszenie własności intelektualnej w Polsce ma podwójny wymiar: cywilny (roszczenia o zaniechanie, odszkodowanie, wydanie korzyści) oraz karny (odpowiedzialność za przestępstwo). Wbrew obiegowej nazwie nie istnieje jeden 'kodeks własności intelektualnej' - przepisy karne rozsiane są po trzech ustawach: ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ustawie Prawo własności przemysłowej (znaki towarowe, patenty, wzory) oraz ustawie o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (m.in. tajemnica przedsiębiorstwa). Adwokat zajmujący się tą dziedziną występuje w dwóch rolach: broni osobę oskarżoną o naruszenie albo reprezentuje pokrzywdzonego twórcę lub przedsiębiorcę dochodzącego ochrony. Ten artykuł wyjaśnia, jakie czyny są przestępstwami, jakie kary realnie grożą i na czym polega praca prawnika. Ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady.

Przestępstwa z ustawy o prawie autorskim (art. 115-119)

Najczęstsze zarzuty karne dotyczą prawa autorskiego. Art. 115 penalizuje przywłaszczenie autorstwa (plagiat) oraz wprowadzanie w błąd co do autorstwa - grozi za to grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 3. Art. 116 dotyczy bezprawnego rozpowszechniania cudzego utworu bez uprawnienia lub wbrew jego warunkom - kara do 2 lat, a gdy sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub czyni z tego stałe źródło dochodu - do lat 3, a nawet do 5 lat przy działaniu w sposób zorganizowany. Art. 117 obejmuje bezprawne utrwalanie lub zwielokrotnianie cudzego utworu w celu rozpowszechnienia, a art. 118 - paserstwo prawami autorskimi (obrót bezprawnie wytworzonymi nośnikami). Większość tych przestępstw ściga się na wniosek pokrzywdzonego, co oznacza, że bez jego inicjatywy postępowanie zwykle się nie toczy.

Przestępstwa z Prawa własności przemysłowej (art. 303-310)

Druga grupa to czyny przeciwko prawom przemysłowym. Art. 303 penalizuje przypisywanie sobie cudzego autorstwa projektu wynalazczego lub wprowadzanie w błąd co do takiego autorstwa. Art. 304 dotyczy zgłoszenia cudzego wynalazku, wzoru lub znaku w celu uzyskania ochrony (nieuprawnione zgłoszenie). Najczęściej spotykany w praktyce jest art. 305 - oznaczanie towarów podrobionym znakiem towarowym (w tym znakiem renomowanym) w celu wprowadzenia do obrotu albo obrót takimi towarami; w typie podstawowym grozi grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2, a gdy sprawca uczynił sobie z tego stałe źródło dochodu lub działa wobec towarów znacznej wartości - kara jest surowsza, do lat 5. Art. 308 penalizuje fałszywe oznaczanie wyrobów ochroną patentową lub znakiem zastrzeżonym, gdy taka ochrona nie przysługuje.

Tajemnica przedsiębiorstwa i nieuczciwa konkurencja

Trzecia ustawa - o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (u.z.n.k.) - chroni m.in. tajemnicę przedsiębiorstwa i know-how, które również bywają przedmiotem własności intelektualnej w szerokim sensie. Art. 23 u.z.n.k. penalizuje ujawnienie lub wykorzystanie cudzej tajemnicy przedsiębiorstwa wbrew obowiązkowi (np. przez byłego pracownika, który zabrał bazę klientów lub dokumentację technologiczną) - grozi grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2. Art. 24 dotyczy kopiowania zewnętrznej postaci produktu wprowadzającego klientów w błąd co do pochodzenia. To częste tło spraw 'na styku' prawa pracy i własności intelektualnej, w których obrona musi wykazać, że dane informacje nie spełniały definicji tajemnicy przedsiębiorstwa albo że pracownik nie był związany odpowiednim obowiązkiem zachowania poufności.

Odpowiedzialność cywilna obok karnej - dwa równoległe tory

Pokrzywdzony może działać równolegle na dwóch płaszczyznach. W procesie cywilnym przysługują roszczenia z art. 79 ustawy o prawie autorskim: o zaniechanie naruszenia, usunięcie skutków, naprawienie szkody (na zasadach ogólnych albo przez zapłatę sumy odpowiadającej dwukrotności stosownego wynagrodzenia), wydanie uzyskanych korzyści oraz ogłoszenie orzeczenia. Analogiczne roszczenia daje Prawo własności przemysłowej (art. 287, art. 296). Od 1 lipca 2020 r. sprawy te rozpoznają wyspecjalizowane sądy własności intelektualnej (wydziały przy wybranych sądach okręgowych), a w sprawach o znaczniejszym charakterze obowiązuje przymus reprezentacji przez profesjonalnego pełnomocnika. Dla strony oznacza to, że proces o własność intelektualną prowadzony jest w bardziej sformalizowanym i specjalistycznym trybie niż zwykła sprawa cywilna.

Linie obrony osoby oskarżonej o naruszenie

Gdy adwokat broni oskarżonego, najczęstsze kierunki obrony to: 1) Brak znamion czynu - wykazanie, że dany wytwór nie jest 'utworem' w rozumieniu prawa autorskiego (brak indywidualnego, twórczego charakteru) albo że oznaczenie nie jest 'podobne w stopniu wprowadzającym w błąd'. 2) Legalne źródło lub licencja - przedstawienie umowy licencyjnej, zgody uprawnionego albo wyczerpania prawa (towar wprowadzony legalnie do obrotu na terenie EOG). 3) Dozwolony użytek - powołanie się na wyjątki z art. 23-35 ustawy o prawie autorskim (np. cytat, użytek osobisty). 4) Brak zamiaru lub świadomości - większość tych przestępstw jest umyślna; sprawca nieświadomy, że towar jest podrobiony, może podważać stronę podmiotową. 5) Wady proceduralne - badanie legalności przeszukania, zajęcia towaru i zabezpieczenia dowodów. Zgodnie z art. 5 par. 2 k.p.k. nieusuwalne wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego.

Reprezentacja pokrzywdzonego - od wezwania do zaniechania po zawiadomienie

Gdy klientem jest twórca lub przedsiębiorca, którego prawa naruszono, praca prawnika przebiega zwykle etapami. Pierwszy krok to udokumentowanie naruszenia (zrzuty ekranu z datą, zakup kontrolny, opinia biegłego, ustalenie skali). Drugi to wezwanie do zaniechania naruszeń (cease and desist) z żądaniem zaprzestania i często ugody. Trzeci - jeśli to nie poskutkuje - to wybór ścieżki: pozew cywilny z roszczeniami z art. 79 prawa autorskiego lub art. 287/296 p.w.p. (z możliwością wniosku o zabezpieczenie roszczenia i zabezpieczenie dowodów), albo zawiadomienie o przestępstwie i wniosek o ściganie. W sprawach o podróbki istotne jest też współdziałanie z organami celnymi - na podstawie unijnego rozporządzenia nr 608/2013 uprawniony może złożyć wniosek o działanie organów celnych i zatrzymywanie towarów naruszających prawa na granicy.

Rola adwokata i jak go wybrać

W sprawach własności intelektualnej adwokat lub radca prawny prowadzi sprawę od oceny stanu prawnego, przez gromadzenie dowodów, po reprezentację przed sądem własności intelektualnej lub karnym. Konkretne zadania to: analiza, czy doszło do naruszenia i jakiej ustawie podlega, sporządzanie wezwań i pism procesowych, wnioski o zabezpieczenie dowodów i roszczeń, negocjowanie ugód i umów licencyjnych, a w sprawie karnej - obrona oskarżonego albo reprezentacja pokrzywdzonego (w tym jako oskarżyciel posiłkowy). Wybierając pełnomocnika, warto sprawdzić doświadczenie konkretnie w sprawach IP - to wąska, sformalizowana specjalizacja (osobne sądy, przymus adwokacko-radcowski). Pamiętaj, że rzetelny prawnik nie gwarantuje wygranej - obietnica 'pewnego rozstrzygnięcia' jest sygnałem ostrzegawczym.