Znęcanie się nad zwierzętami (art. 35 ustawy) - kary, zgłoszenie i rola prawnika

W polskim prawie zwierzę nie jest rzeczą - ustawa wprost stanowi, że zwierzę jako istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia, nie jest rzeczą, a człowiek jest mu winien poszanowanie, ochronę i opiekę. Znęcanie się nad zwierzętami jest przestępstwem, a nie jedynie naganą moralną. Sprawy te coraz częściej trafiają do sądów, a obok organów ścigania ważną rolę odgrywają organizacje społeczne i prawnicy - zarówno reprezentujący pokrzywdzonych i te organizacje, jak i broniący osób oskarżonych. Ten artykuł wyjaśnia, jak polskie prawo definiuje znęcanie się nad zwierzętami, jakie grożą za to kary, jak zgłosić takie zdarzenie oraz jaką rolę pełni prawnik. Ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. Korygujemy w nim także obiegowe nieporozumienia - m.in. to, że 'zwierzę może być stroną w sądzie'.

Podstawa prawna - ustawa o ochronie zwierząt z 1997 r.

Najważniejszym aktem jest ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt. To ona określa zasady humanitarnego traktowania zwierząt, zakazuje ich zabijania i znęcania się nad nimi poza ściśle określonymi wyjątkami oraz przewiduje odpowiedzialność karną i administracyjną. Ustawa obejmuje zwierzęta domowe, gospodarskie, wykorzystywane do celów rozrywkowych i widowiskowych, wolno żyjące (dzikie) oraz zwierzęta w ogrodach zoologicznych i schroniskach. Przepisy karne ustawy uzupełniają inne akty, m.in. ustawa Prawo łowieckie (np. kłusownictwo) oraz Kodeks wykroczeń, który penalizuje lżejsze naruszenia (np. drażnienie lub płoszenie zwierząt - art. 78 KW, czy niezachowanie środków ostrożności przy trzymaniu zwierzęcia - art. 77 KW). Znajomość tych przepisów pozwala odróżnić zachowania będące przestępstwem od wykroczeń i czynów ocenianych wyłącznie cywilnie.

Czym jest znęcanie się nad zwierzęciem (art. 6 ustawy)

Pojęcie znęcania się definiuje art. 6 ust. 2 ustawy o ochronie zwierząt. Znęcaniem jest zadawanie albo świadome dopuszczanie do zadawania bólu lub cierpień. Ustawa zawiera otwarty katalog przykładów, do których należą m.in.: bicie zwierząt, umyślne ranienie lub okaleczanie, używanie do pracy zwierząt chorych lub niezdolnych do niej, utrzymywanie zwierząt w niewłaściwych warunkach bytowania (w tym w stanie rażącego zaniedbania lub niechlujstwa), porzucanie zwierzęcia przez właściciela, transport w niehumanitarnych warunkach, trzymanie psa na uwięzi dłużej niż dopuszcza ustawa lub na uwięzi powodującej cierpienie, a także organizowanie walk zwierząt. Co ważne, znęcaniem jest nie tylko aktywne działanie, ale i zaniechanie - na przykład niezapewnienie pożywienia, wody, schronienia czy niezbędnej opieki weterynaryjnej. Dla bytu przestępstwa istotne jest, że sprawca działa umyślnie (zadaje cierpienie lub świadomie dopuszcza do jego zadawania).

Jakie grożą kary - art. 35 ustawy o ochronie zwierząt

Sankcje karne określa art. 35 ustawy. Za zabicie zwierzęcia wbrew przepisom ustawy oraz za znęcanie się nad zwierzęciem grozi kara pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli sprawca działa ze szczególnym okrucieństwem, kara jest surowsza - pozbawienie wolności od 3 miesięcy do lat 5. Skazując sprawcę, sąd obligatoryjnie orzeka nawiązkę w wysokości od 1000 zł do 100 000 zł na wskazany cel związany z ochroną zwierząt. Sąd może (a w razie szczególnego okrucieństwa - orzeka obowiązkowo) orzec również zakaz posiadania wszelkich zwierząt albo określonej ich kategorii oraz, w określonych sytuacjach, zakaz wykonywania zawodu, prowadzenia działalności lub wykonywania czynności wymagających kontaktu ze zwierzętami. Możliwy jest też przepadek zwierzęcia. Te kary były w ostatnich latach zaostrzane, dlatego w konkretnej sprawie warto ustalić aktualne brzmienie przepisu - kierunek zmian jest jednak jednoznacznie surowszy niż dawniej.

Jak zgłosić znęcanie się nad zwierzęciem

Przestępstwo znęcania się nad zwierzętami ścigane jest z urzędu, co oznacza, że organy mają obowiązek działać po otrzymaniu zawiadomienia. Zgłoszenia można dokonać na policję lub do prokuratury - ustnie do protokołu albo na piśmie (art. 304 Kodeksu postępowania karnego nakłada na każdego społeczny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie). Warto od razu zabezpieczyć dowody: zdjęcia i nagrania, dane świadków, dokumentację weterynaryjną, adres i opis sytuacji. W sprawach pilnych, gdy życiu lub zdrowiu zwierzęcia zagraża bezpośrednie niebezpieczeństwo, zwierzę może zostać czasowo odebrane właścicielowi - decyzję wydaje wójt, burmistrz lub prezydent miasta, a w sytuacjach niecierpiących zwłoki odebrania może dokonać także policjant, strażnik gminny lub upoważniony przedstawiciel organizacji społecznej, której celem statutowym jest ochrona zwierząt (art. 7 ustawy). Zgłoszenie można też kierować do takiej organizacji, która często wspiera postępowanie. Nie istnieje natomiast żadna ogólnopolska, ustawowa 'infolinia dla zwierząt' o jednym numerze - w razie zagrożenia najpewniej jest powiadomić policję.

Rola organizacji społecznych w postępowaniu

Polskie prawo daje organizacjom społecznym istotne uprawnienia w sprawach o znęcanie się nad zwierzętami. Zgodnie z ustawą o ochronie zwierząt organizacja społeczna, której statutowym celem jest ochrona zwierząt, może współdziałać z organami administracji publicznej w ujawnianiu i ściganiu przestępstw oraz wykroczeń. W postępowaniu karnym taka organizacja może wykonywać prawa pokrzywdzonego - co w praktyce oznacza, że może aktywnie uczestniczyć w sprawie, składać wnioski dowodowe, zaskarżać niekorzystne decyzje (np. o umorzeniu) i działać na rzecz ukarania sprawcy. To kluczowe rozwiązanie, bo zwierzę samo nie może być stroną postępowania. Organizacje pełnią więc realną rolę 'głosu' pokrzywdzonych zwierząt w procesie, a współpraca z ich prawnikami często decyduje o skutecznym doprowadzeniu sprawcy przed sąd.

Czy zwierzę może być stroną w sądzie - sprostowanie

Często pojawia się pytanie, czy zwierzę może być 'reprezentowane w sądzie' jako strona. W polskim porządku prawnym - nie. Mimo że ustawa stanowi, iż zwierzę nie jest rzeczą, nie ma ono zdolności prawnej ani procesowej i nie może samodzielnie być stroną postępowania. Ochrona prawna zwierzęcia realizowana jest pośrednio: przez ściganie sprawców z urzędu, przez uprawnienia organizacji społecznych działających na prawach pokrzywdzonego oraz przez decyzje administracyjne (np. o odebraniu zwierzęcia). Należy też odróżnić polską rzeczywistość prawną od rozwiązań zagranicznych - w niektórych krajach toczą się dyskusje o nadaniu zwierzętom szczególnego statusu procesowego, ale w Polsce takie rozwiązanie nie obowiązuje. Dlatego mówiąc o 'walce o prawa zwierząt' w sądzie, mamy na myśli działania ludzi i organizacji w ramach istniejących procedur karnych i administracyjnych.

Rola prawnika - po stronie pokrzywdzonych i obrony

Prawnik specjalizujący się w sprawach o znęcanie się nad zwierzętami może działać w dwóch rolach. Po stronie pokrzywdzonych i organizacji społecznych pomaga przygotować zawiadomienie o przestępstwie, gromadzić i zabezpieczać dowody (dokumentacja weterynaryjna, zeznania świadków, materiał zdjęciowy), reprezentuje organizację wykonującą prawa pokrzywdzonego, składa wnioski dowodowe oraz zaskarża decyzje o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania. Po stronie obrony adwokat broni osoby oskarżonej - bada, czy zachowanie rzeczywiście wyczerpało znamiona znęcania z art. 6 ust. 2 ustawy, czy działanie było umyślne, czy nie mieści się w ustawowych wyjątkach (np. dozwolony ubój, leczenie, polowanie zgodne z prawem), a także dba o prawidłowość czynności procesowych i prawa oskarżonego. W obu rolach kluczowe są: prawidłowa kwalifikacja czynu (przestępstwo z ustawy, wykroczenie czy czyn niekaralny), ocena dowodów oraz znajomość aktualnych, zaostrzonych przepisów karnych.