Opinia psychologiczna i psychiatryczna oskarżonego w procesie karnym - poczytalność i obrona

Stan psychiczny oskarżonego potrafi przesądzić o całym wyniku procesu karnego - od uniewinnienia, przez nadzwyczajne złagodzenie kary, aż po umieszczenie sprawcy w zakładzie psychiatrycznym. Dlatego w polskiej procedurze karnej istnieją precyzyjne reguły określające, kiedy i jak bada się poczytalność, kompetencję do udziału w postępowaniu oraz wiarygodność zeznań. Kluczową rolę odgrywają tu biegli psychiatrzy i psychologowie sądowi, a podstawą prawną są przede wszystkim art. 31 Kodeksu karnego oraz art. 202-203 i art. 192-193 Kodeksu postępowania karnego. W artykule wyjaśniamy krok po kroku, jak wygląda ocena stanu psychicznego oskarżonego w polskim prawie, jakie są skutki uznania sprawcy za niepoczytalnego oraz jak obrońca może wykorzystać opinię biegłych. Treść opieramy wyłącznie na obowiązującym prawie polskim - usunęliśmy obecne w pierwotnej wersji odwołania do instytucji obcych (jak NGRI czy ława przysięgłych), które w polskim systemie nie istnieją.

Poczytalność, niepoczytalność i poczytalność ograniczona - art. 31 KK

Punktem wyjścia jest art. 31 Kodeksu karnego. Zgodnie z § 1 nie popełnia przestępstwa, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem - to niepoczytalność, która wyłącza winę, a tym samym odpowiedzialność karną. § 2 reguluje poczytalność ograniczoną w stopniu znacznym: zdolność rozpoznania czynu lub pokierowania postępowaniem była ograniczona, ale nie zniesiona. W takim przypadku sprawca ponosi odpowiedzialność, ale sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. § 3 zawiera istotny wyjątek: powyższych przepisów nie stosuje się, gdy sprawca sam wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia, przewidując lub mogąc przewidzieć wyłączenie albo ograniczenie poczytalności - to tzw. zawiniona niepoczytalność, która nie zwalnia z odpowiedzialności. Ocena poczytalności dotyczy zawsze stanu z chwili popełnienia czynu, a nie z chwili procesu.

Kiedy sąd powołuje biegłych psychiatrów - art. 202 KPK

O stanie psychicznym oskarżonego nie decyduje samodzielnie sąd ani prokurator - są to kwestie wymagające wiedzy specjalnej. Zgodnie z art. 202 § 1 KPK, w celu wydania opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego sąd albo prokurator powołuje co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Jeżeli zachodzi taka potrzeba, do udziału w wydaniu opinii powołuje się także biegłego lub biegłych innych specjalności, w tym psychologa lub seksuologa (art. 202 § 2 KPK). Powołanie biegłych psychiatrów jest praktycznie obowiązkowe, gdy pojawiają się uzasadnione wątpliwości co do poczytalności - na przykład gdy oskarżony leczył się psychiatrycznie, był uzależniony, doznał urazu mózgu albo gdy charakter czynu wskazuje na zaburzenia. Opinia biegłych powinna zawierać stwierdzenia dotyczące zarówno poczytalności w chwili czynu, jak i aktualnej zdolności oskarżonego do udziału w postępowaniu (art. 202 § 5 KPK).

Obserwacja psychiatryczna w zakładzie leczniczym - art. 203 KPK

Niekiedy badania ambulatoryjne nie wystarczają i biegli wnioskują o dłuższą, całodobową obserwację. Art. 203 KPK pozwala na orzeczenie obserwacji oskarżonego w zakładzie leczniczym, ale tylko wtedy, gdy zgromadzone dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że oskarżony popełnił przestępstwo. Decyzję podejmuje sąd, a w postępowaniu przygotowawczym - sąd na wniosek prokuratora; samo postanowienie podlega zaskarżeniu. Obserwacja nie powinna trwać dłużej niż 4 tygodnie, a na wniosek zakładu sąd może przedłużyć ją na czas określony, niezbędny do zakończenia obserwacji - łączny czas nie może przekroczyć 8 tygodni. Obserwacja jest istotnym ograniczeniem wolności, dlatego sąd ma obowiązek rozważyć, czy nie wystarczą badania ambulatoryjne. Tu rola obrońcy jest szczególnie ważna - może on kwestionować zasadność i czas trwania obserwacji oraz dbać o prawa oskarżonego w trakcie pobytu w zakładzie.

Zdolność do udziału w postępowaniu i przesłuchanie z udziałem biegłego

Oprócz poczytalności w chwili czynu, znaczenie ma aktualna zdolność oskarżonego do świadomego i samodzielnego udziału w procesie. Jeżeli oskarżony nie jest zdolny do udziału w postępowaniu z powodu choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby, postępowanie ulega zawieszeniu na podstawie art. 22 KPK na czas trwania przeszkody. Po jej ustaniu - na przykład po skutecznym leczeniu - postępowanie się podejmuje. Polskie prawo nie zna kategorii trwałego umorzenia z powodu samej 'niekompetencji procesowej' znanej z systemów obcych. Odrębną kwestią jest ocena zeznań i wyjaśnień: art. 192 § 2 KPK pozwala przesłuchać świadka z udziałem biegłego lekarza lub psychologa, jeżeli istnieje wątpliwość co do stanu psychicznego świadka, jego stanu rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania spostrzeżeń. Sprzeciw świadka na obecność biegłego co do zasady jest skuteczny tylko w określonych granicach. Psycholog sądowy ocenia tu wiarygodność psychologiczną - ale ostateczna ocena dowodów zawsze należy do sądu (art. 7 KPK).

Skutki niepoczytalności - umorzenie i środki zabezpieczające

Uznanie oskarżonego za niepoczytalnego w chwili czynu nie oznacza, że nic się nie dzieje. Skoro niepoczytalność wyłącza winę, sprawcy nie można skazać - postępowanie kończy się umorzeniem (art. 17 § 1 pkt 2 KPK). Sąd może jednak zastosować środki zabezpieczające uregulowane w rozdziale X Kodeksu karnego (art. 93a i nast.). Najpoważniejszym jest umieszczenie sprawcy w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym (art. 93g KK), jeżeli istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że popełni on ponownie czyn zabroniony o znacznej społeczności szkodliwości w związku z chorobą lub zaburzeniem. Pobyt w zakładzie nie jest z góry ograniczony sztywnym terminem - trwa, dopóki wymaga tego stan zdrowia i bezpieczeństwo, a sąd okresowo (nie rzadziej niż co 6 miesięcy) bada zasadność dalszego stosowania środka (art. 204 Kodeksu karnego wykonawczego). Środkami zabezpieczającymi są też m.in. terapia, terapia uzależnień oraz nadzór, stosowane w warunkach wolnościowych przy poczytalności ograniczonej.

Czy oskarżony może odmówić badania psychiatrycznego

To częste i ważne pytanie. Oskarżony ma prawo odmowy składania wyjaśnień i nie musi dowodzić swojej niewinności (art. 74 § 1 KPK, art. 175 KPK). Inaczej jest jednak z badaniami biegłych. Zgodnie z art. 74 § 2 KPK oskarżony jest obowiązany poddać się m.in. badaniom psychologicznym i psychiatrycznym oraz badaniom połączonym z dokonaniem zabiegów na jego ciele, jeżeli nie zagrażają one zdrowiu, gdy przeprowadzenie tych badań jest nieodzowne. Oznacza to, że oskarżony nie może skutecznie 'zablokować' opinii o stanie zdrowia psychicznego samą odmową współpracy - badanie może odbyć się także na podstawie obserwacji jego zachowania i dokumentacji. Może natomiast - korzystając z pomocy obrońcy - kwestionować metodologię, wnioskować o dopuszczenie kolejnej opinii (art. 201 KPK, gdy opinia jest niepełna, niejasna lub sprzeczna) oraz zadawać biegłym pytania na rozprawie.

Rola obrońcy i znaczenie opinii dla wymiaru kary

Opinia psychiatryczno-psychologiczna bywa jednym z najważniejszych dowodów w sprawie, dlatego obrońca powinien traktować ją priorytetowo. Po pierwsze, obrońca ocenia, czy w sprawie w ogóle zachodzą wątpliwości uzasadniające powołanie biegłych - i jeśli tak, składa stosowny wniosek dowodowy. Po drugie, analizuje treść opinii pod kątem jej kompletności, spójności i zgodności z aktami; gdy opinia jest wadliwa, może żądać jej uzupełnienia lub opinii innych biegłych (art. 201 KPK). Po trzecie, wykorzystuje ustalenia o poczytalności ograniczonej (art. 31 § 2 KK) jako podstawę nadzwyczajnego złagodzenia kary (art. 60 KK), a stan zdrowia, przebytą terapię czy okoliczności osobiste - jako okoliczności łagodzące przy wymiarze kary (art. 53 KK). W praktyce rzetelnie sporządzona opinia, dobrze wykorzystana przez obronę, potrafi istotnie wpłynąć na wysokość kary albo na zastosowanie środków leczniczych zamiast czysto represyjnych. Warto pamiętać, że ostateczną decyzję zawsze podejmuje sąd - biegli dostarczają wiedzy specjalnej, ale nie zastępują sądu w ocenie winy i kary.