Finansowanie terroryzmu (art. 165a k.k.) — kara, znamiona, obowiązki AML

Finansowanie terroryzmu to w polskim prawie samodzielne, ciężkie przestępstwo, a nie tylko kwestia „zgodności” banku z procedurami. Karze podlega każdy, kto gromadzi, przekazuje lub oferuje środki płatnicze, instrumenty finansowe, papiery wartościowe, wartości dewizowe, prawa majątkowe lub inne mienie ruchome albo nieruchomości — z zamiarem sfinansowania przestępstwa o charakterze terrorystycznym. Odpowiada też ten, kto udostępnia takie środki zorganizowanej grupie lub związkowi mającym na celu popełnienie takiego przestępstwa albo osobie biorącej w nich udział. Co istotne, karalne jest samo dostarczenie pieniędzy „na działalność” — nie trzeba czekać, aż dojdzie do zamachu. W tym artykule wyjaśniamy, jaka kara grozi, jak wyglądają znamiona czynu oraz jakie obowiązki nakłada na firmy i banki ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy (AML).

Co grozi za finansowanie terroryzmu — kara z art. 165a k.k.

Przestępstwo finansowania terroryzmu jest stypizowane w art. 165a Kodeksu karnego. Czyn ten zagrożony jest karą pozbawienia wolności od 2 do 12 lat. Ze względu na dolną granicę (powyżej 1 roku) jest to zbrodnia w rozumieniu art. 7 k.k. — sąd co do zasady nie może orzec kary łagodniejszej niż 2 lata więzienia, a warunkowe zawieszenie wykonania kary jest wyłączone (zawiesić można tylko karę do 1 roku). Oznacza to, że nawet sprawca dotychczas niekarany realnie musi liczyć się z karą bezwzględną. Sąd może dodatkowo orzec przepadek mienia służącego do popełnienia czynu lub z niego pochodzącego (art. 44 i 45 k.k.) oraz środki karne, np. zakaz zajmowania określonych stanowisk. Samo przestępstwo o charakterze terrorystycznym, które ma być finansowane, definiuje art. 115 § 20 k.k. — to czyn zagrożony karą co najmniej 5 lat więzienia, popełniony m.in. w celu poważnego zastraszenia wielu osób, zmuszenia organu władzy do określonego działania lub poważnego destabilizowania ustroju państwa.

Znamiona przestępstwa — co dokładnie jest karane

Dla skazania kluczowy jest zamiar. Sprawca musi działać umyślnie, z zamiarem bezpośrednim — wiedzieć i chcieć, by przekazane wartości posłużyły działalności terrorystycznej. Nie odpowiada więc z art. 165a k.k. ktoś, kto wpłacił darowiznę na organizację „charytatywną”, nie wiedząc, że jest ona przykrywką dla finansowania zamachów; może natomiast wchodzić w grę odpowiedzialność za inne czyny lub brak odpowiedzialności w ogóle. Karalne formy zachowania to: gromadzenie (zbieranie funduszy), przekazywanie (transfer środków) oraz oferowanie (deklaracja gotowości udostępnienia). Przedmiotem czynu może być nie tylko gotówka, ale i kryptowaluty, papiery wartościowe, nieruchomości czy inne prawa majątkowe. Przestępstwo ma charakter formalny — dokonane jest już z chwilą zgromadzenia lub przekazania środków, niezależnie od tego, czy doszło do zamachu.

Finansowanie terroryzmu a pranie pieniędzy — to dwa różne czyny

W praktyce finansowanie terroryzmu bywa mylone z praniem pieniędzy, ale to dwa odrębne przestępstwa. Pranie pieniędzy (art. 299 k.k.) polega na ukrywaniu przestępczego pochodzenia środków — pieniądze już są „brudne” i sprawca chce zatrzeć ich źródło. Finansowanie terroryzmu (art. 165a k.k.) dotyczy z kolei przeznaczenia środków — pieniądze mogą pochodzić w pełni legalnie (np. z pensji czy darowizny), ale kierowane są na cel terrorystyczny. W postępowaniach często stawia się oba zarzuty łącznie, a środki gromadzone na zamach jednocześnie są „prane”, aby ukryć ich przepływ. Obie kategorie czynów objęte są tym samym systemem prewencyjnym — ustawą AML i obowiązkami instytucji obowiązanych.

Obowiązki firm i banków — ustawa AML z 1 marca 2018 r.

Polski system prewencji opiera się na ustawie z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (tzw. ustawa AML), wdrażającej dyrektywy unijne. Krajowym organem jest Generalny Inspektor Informacji Finansowej (GIIF). Ustawa nakłada obowiązki nie tylko na banki — instytucjami obowiązanymi są też m.in. biura rachunkowe, notariusze, doradcy podatkowi, pośrednicy nieruchomości, kantory, podmioty obracające kryptowalutami, a także przedsiębiorcy przyjmujący płatności gotówkowe o równowartości co najmniej 10 000 euro. Podstawowe obowiązki to: stosowanie środków bezpieczeństwa finansowego (identyfikacja i weryfikacja klienta oraz beneficjenta rzeczywistego), ocena ryzyka, bieżące monitorowanie transakcji oraz przekazywanie GIIF informacji o transakcjach podejrzanych i ponadprogowych.

Beneficjent rzeczywisty, próg 25% i Centralny Rejestr (CRBR)

Jednym z filarów AML jest ustalenie beneficjenta rzeczywistego — osoby fizycznej, która faktycznie kontroluje klienta lub w imieniu której transakcja jest przeprowadzana. W spółkach przyjmuje się m.in. próg posiadania powyżej 25% udziałów lub głosów. Spółki i inne podmioty mają obowiązek zgłaszania beneficjentów rzeczywistych do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR), prowadzonego przez ministra finansów. Brak zgłoszenia lub podanie nieprawdziwych danych grozi karą pieniężną do 1 000 000 zł. Wobec klientów wysokiego ryzyka — np. osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne (PEP) lub transakcji z państwami trzecimi wysokiego ryzyka — stosuje się wzmożone środki bezpieczeństwa finansowego: dodatkową weryfikację źródła majątku i pochodzenia środków oraz zgodę kadry kierowniczej.

Zgłaszanie podejrzanych transakcji i blokada rachunku

Gdy instytucja obowiązana poweźmie podejrzenie, że środki mogą pochodzić z przestępstwa lub służyć finansowaniu terroryzmu, ma obowiązek niezwłocznie zawiadomić GIIF (zawiadomienie SAR). W razie uzasadnionego podejrzenia GIIF może wstrzymać transakcję lub zablokować rachunek — wstrzymanie transakcji następuje na okres do 96 godzin, a blokada rachunku może być przedłużona postanowieniem prokuratora. Pracownicy zobowiązani są do zachowania tajemnicy zawiadomienia — nie wolno informować klienta, że zgłoszono jego transakcję (tzw. zakaz tipping-off). Niedopełnienie obowiązków AML naraża instytucję na administracyjne kary pieniężne (sięgające równowartości 5 000 000 euro lub 10% obrotu), a osoby odpowiedzialne — na odpowiedzialność karną, jeśli ich zaniechanie wypełnia znamiona pomocnictwa lub udziału w czynie.

Co robić, gdy postawiono zarzut finansowania terroryzmu

Z uwagi na charakter zbrodni i wysokie zagrożenie karą, postępowania o czyn z art. 165a k.k. zwykle łączą się z tymczasowym aresztowaniem już na wczesnym etapie. Pierwszym krokiem powinno być skorzystanie z prawa do obrony i kontaktu z adwokatem przed przesłuchaniem — podejrzany nie ma obowiązku składania wyjaśnień ani dostarczania dowodów przeciwko sobie. Obrona w takich sprawach koncentruje się przede wszystkim na wykazaniu braku zamiaru: że oskarżony nie wiedział o terrorystycznym przeznaczeniu środków, działał w przekonaniu o legalności celu lub był wprowadzony w błąd. Istotne jest również badanie legalności dowodów (kontrola operacyjna, dane bankowe, analiza GIIF) oraz prawidłowości zatrzymania i przeszukania. Z uwagi na powiązania transgraniczne i materiał dowodowy o charakterze finansowym sprawy te wymagają udziału obrońcy mającego doświadczenie w sprawach gospodarczych i karno-skarbowych.