Co grozi za nielegalne wykonywanie zawodu farmaceuty? Kary z art. 79-81 ustawy o zawodzie farmaceuty

Zawód farmaceuty jest w Polsce zawodem regulowanym i zaufania publicznego. Oznacza to, że nie może go wykonywać każdy - prawo dostępu uzależnione jest od kwalifikacji, prawa wykonywania zawodu farmaceuty (PWZF) oraz przynależności do samorządu zawodowego. Wykonywanie zawodu bez tych uprawnień, a także bezprawne posługiwanie się tytułem 'farmaceuty', są w Polsce przestępstwami zagrożonymi realnymi karami. Reguluje to przede wszystkim ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o zawodzie farmaceuty (obowiązująca od 16 kwietnia 2021 r.), a w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej - ustawa z dnia 19 kwietnia 1991 r. o izbach aptekarskich. Ten artykuł wyjaśnia, jakie konkretnie czyny są karalne, jaka kara grozi za każdy z nich (z podaniem właściwych artykułów), kto i jak ściga te przestępstwa, na czym polega odpowiedzialność zawodowa farmaceuty oraz jakie kroki podjąć, gdy postawiono zarzuty lub wszczęto postępowanie.

Ramy prawne - kiedy wolno wykonywać zawód farmaceuty

Aby legalnie wykonywać zawód farmaceuty w Polsce, trzeba uzyskać prawo wykonywania zawodu farmaceuty (PWZF) przyznawane przez okręgową radę aptekarską oraz zostać wpisanym do rejestru farmaceutów prowadzonego przez okręgową izbę aptekarską. Warunkiem jest m.in. ukończenie pięcioletnich jednolitych studiów magisterskich na kierunku farmacja oraz odbycie sześciomiesięcznej praktyki zawodowej w aptece (lub uznanie kwalifikacji uzyskanych za granicą). Z chwilą uzyskania PWZF farmaceuta staje się z mocy prawa członkiem samorządu zawodowego (izby aptekarskiej) i składa ślubowanie. Dopiero spełnienie tych warunków uprawnia do świadczenia opieki farmaceutycznej, udzielania usług farmaceutycznych i wykonywania zadań zawodowych zastrzeżonych dla farmaceuty. Każde 'wejście w buty farmaceuty' bez tych uprawnień - czy to przez osobę bez wykształcenia, czy przez farmaceutę pozbawionego lub zawieszonego w prawie wykonywania zawodu - wykracza poza prawo i może rodzić odpowiedzialność karną.

Wykonywanie zawodu bez uprawnień - art. 80 ustawy o zawodzie farmaceuty

Najpoważniejszym z przepisów karnych jest art. 80 ustawy o zawodzie farmaceuty. Penalizuje on wykonywanie zawodu farmaceuty (w tym udzielanie usług farmaceutycznych czy świadczenie opieki farmaceutycznej) bez wymaganych uprawnień. Sankcja jest tu najsurowsza spośród przepisów karnych tej ustawy: grzywna, kara ograniczenia wolności albo kara pozbawienia wolności do roku. Co istotne, czyn ten obejmuje nie tylko osoby zupełnie bez wykształcenia farmaceutycznego, ale też farmaceutów, którym prawo wykonywania zawodu zawieszono lub których go pozbawiono, a którzy mimo to dalej wykonują czynności zastrzeżone dla farmaceuty. Surowość sankcji odzwierciedla wagę dobra chronionego - bezpieczeństwa pacjentów i prawidłowego obrotu produktami leczniczymi. Błędne wydanie leku, niewłaściwa porada przy lekach na receptę czy brak weryfikacji interakcji przez osobę nieprzygotowaną mogą realnie zagrażać zdrowiu i życiu, dlatego ustawodawca zdecydował się na zagrożenie karą izolacyjną.

Bezprawne używanie tytułu i powierzanie zadań - art. 79 i 81

Obok wykonywania zawodu bez uprawnień ustawa penalizuje dwa pokrewne czyny. Art. 79 ustawy o zawodzie farmaceuty dotyczy bezprawnego posługiwania się tytułem zawodowym 'farmaceuta' przez osobę, która nie ma do tego uprawnień - grozi za to grzywna albo kara ograniczenia wolności. Chodzi tu o samo przedstawianie się jako farmaceuta, np. w aptece, w reklamie czy w dokumentach, niezależnie od tego, czy doszło do faktycznego wykonywania czynności zawodowych. Z kolei art. 81 ustawy penalizuje powierzenie wykonywania zawodu farmaceuty osobie, która nie ma wymaganych uprawnień - odpowiada za to każdy, kto takiego powierzenia dokonuje, w tym kierownik apteki czy podmiot prowadzący aptekę. Tu ustawa różnicuje karę w zależności od strony podmiotowej: za działanie nieumyślne grozi grzywna, a za działanie umyślne - grzywna albo kara ograniczenia wolności. Warto pamiętać, że odrębne przepisy karne dotyczące m.in. bezprawnego kierowania apteką zawiera także Prawo farmaceutyczne.

Odpowiedzialność zawodowa (dyscyplinarna) farmaceuty

Niezależnie od odpowiedzialności karnej farmaceuta wpisany do izby podlega odpowiedzialności zawodowej (dyscyplinarnej) na podstawie ustawy z 19 kwietnia 1991 r. o izbach aptekarskich - za czyny sprzeczne z zasadami etyki i deontologii zawodowej oraz z przepisami dotyczącymi wykonywania zawodu. Postępowanie prowadzą sądy aptekarskie: w pierwszej instancji Okręgowy Sąd Aptekarski, a w drugiej Naczelny Sąd Aptekarski; funkcję oskarżyciela pełni rzecznik odpowiedzialności zawodowej (okręgowy lub Naczelny Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej). Katalog kar dyscyplinarnych (art. 46 ustawy o izbach aptekarskich) obejmuje: upomnienie, naganę, zawieszenie prawa wykonywania zawodu na okres od trzech miesięcy do trzech lat oraz pozbawienie prawa wykonywania zawodu. Skutki są poważne - przy prawomocnym orzeczeniu zawieszenia lub pozbawienia PWZF stosunek pracy farmaceuty wygasa z mocy prawa, a po pozbawieniu prawa wykonywania zawodu nie można ubiegać się o jego ponowne przyznanie przez dziesięć lat. Postępowanie karne i dyscyplinarne mogą toczyć się równolegle.

Kto i jak ściga nielegalne wykonywanie zawodu

Czyny z art. 79, 80 i 81 ustawy o zawodzie farmaceuty to przestępstwa ścigane z urzędu (publicznoskargowe) - postępowanie prowadzi policja i prokuratura, niezależnie od woli osoby, która zgłosiła sprawę. Sprawę można zainicjować zawiadomieniem o podejrzeniu popełnienia przestępstwa złożonym na policji lub w prokuraturze; każdy, kto dowie się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomienia organów ścigania (art. 304 KPK). Sprawy dotyczące naruszenia zasad wykonywania zawodu warto zgłaszać także do właściwej okręgowej izby aptekarskiej oraz do okręgowego rzecznika odpowiedzialności zawodowej, którzy prowadzą postępowanie dyscyplinarne. Nadzór nad obrotem produktami leczniczymi i działalnością aptek sprawuje również Inspekcja Farmaceutyczna (wojewódzcy inspektorzy farmaceutyczni i Główny Inspektor Farmaceutyczny). Dla wykazania czynu istotne są dowody: dokumentacja zatrudnienia, nagrania, zeznania świadków oraz dane z rejestru farmaceutów potwierdzające brak PWZF.

Linia obrony i prawa osoby, której postawiono zarzuty

Osobie podejrzanej lub oskarżonej o czyn z art. 79-81 ustawy o zawodzie farmaceuty przysługują pełne gwarancje procesowe: prawo do odmowy składania wyjaśnień (art. 175 KPK), prawo do obrońcy, w tym z urzędu, gdy nie stać jej na obrońcę (art. 78 KPK), domniemanie niewinności i rozstrzyganie wątpliwości na korzyść oskarżonego (art. 5 KPK). Realna linia obrony może obejmować: (1) wykazanie, że osoba w danym czasie posiadała PWZF i była wpisana do rejestru (kwestia faktów, łatwa do zweryfikowania); (2) podważenie, że wykonane czynności rzeczywiście należą do czynności zastrzeżonych dla farmaceuty, a nie np. do dozwolonych zadań technika farmaceutycznego w jego zakresie; (3) przy zarzucie z art. 81 - wykazanie braku umyślności (co przekłada się na łagodniejszą karę, jedynie grzywnę) albo dochowania należytej staranności przy weryfikacji uprawnień; (4) podnoszenie okoliczności łagodzących i - w drobnych sprawach - wniosek o warunkowe umorzenie postępowania (art. 66 KK) lub dobrowolne poddanie się karze (art. 387 KPK). Z uwagi na równoległą odpowiedzialność dyscyplinarną i karną pomoc prawnika jest tu szczególnie cenna - dobrze dobrana strategia uwzględnia oba postępowania jednocześnie.

Praktyczne konsekwencje i jak się zabezpieczyć

Skazanie za przestępstwo z ustawy o zawodzie farmaceuty skutkuje wpisem do Krajowego Rejestru Karnego, co - obok kary - może w praktyce zamknąć drogę do wykonywania zawodu zaufania publicznego i utrudnić zatrudnienie. Dla aptek i podmiotów leczniczych ryzyko jest podwójne: nie tylko osoba wykonująca czynności bez uprawnień, ale i ten, kto jej te czynności powierzył, może odpowiadać karnie (art. 81). Dlatego pracodawcy powinni rutynowo weryfikować PWZF i wpis do rejestru farmaceutów przed dopuszczeniem do pracy, dokumentować tę weryfikację oraz reagować na zawieszenie czy pozbawienie PWZF u zatrudnionych. Osoby fizyczne, które chcą legalnie działać w obszarze farmacji, powinny pamiętać, że wolontariat czy praktyki nie zwalniają z wymogu uprawnień - czynności zastrzeżone dla farmaceuty muszą być wykonywane pod właściwym nadzorem osoby uprawnionej. Jeśli pojawia się ryzyko zarzutów, najlepszym krokiem jest jak najwcześniejsza konsultacja z adwokatem lub radcą prawnym specjalizującym się w prawie medycznym i farmaceutycznym.