Nielegalne wykonywanie zawodu ratownika medycznego - co grozi i jak się bronić

Ratownik medyczny to zawód regulowany - jego wykonywanie wymaga spełnienia ściśle określonych warunków, w tym posiadania prawa wykonywania zawodu. Udzielanie świadczeń zdrowotnych jako ratownik medyczny bez wymaganych uprawnień (np. przez osobę bez dyplomu, z cofniętym prawem wykonywania zawodu albo podającą się za ratownika) może rodzić odpowiedzialność karną, cywilną i zawodową. Od 22 czerwca 2023 r. zasady te porządkuje ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o zawodzie ratownika medycznego oraz samorządzie ratowników medycznych, która powołała m.in. samorząd zawodowy z Krajową Radą Ratowników Medycznych. Poniżej wyjaśniamy, kto może legalnie pracować w tym zawodzie, co grozi za działanie bez uprawnień oraz jak wygląda obrona w takiej sprawie.

Kto może legalnie wykonywać zawód ratownika medycznego

Zgodnie z ustawą o zawodzie ratownika medycznego prawo wykonywania zawodu przysługuje osobie, która spełnia łącznie kilka warunków: ukończyła odpowiednie studia lub szkołę uprawniającą do uzyskania tytułu ratownika medycznego, posiada pełną zdolność do czynności prawnych, ma stan zdrowia pozwalający na wykonywanie zawodu, wykazuje znajomość języka polskiego w stopniu niezbędnym do pracy oraz została wpisana do rejestru prowadzonego w ramach samorządu zawodowego. Prawo wykonywania zawodu stwierdza odpowiedni organ samorządu. Osoby, które uzyskały kwalifikacje przed wejściem ustawy w życie, korzystają z przepisów przejściowych potwierdzających ich uprawnienia. Praktyka bez spełnienia tych warunków - albo po utracie czy zawieszeniu prawa wykonywania zawodu - jest praktyką nielegalną.

Co oznacza nielegalne wykonywanie zawodu

Z nielegalnym wykonywaniem zawodu mamy do czynienia w kilku typowych sytuacjach: gdy świadczenia jako ratownik medyczny udziela osoba, która nigdy nie uzyskała prawa wykonywania zawodu; gdy robi to osoba, której prawo to cofnięto lub zawieszono (np. w wyniku postępowania dyscyplinarnego albo skazania); gdy ktoś podaje się za ratownika medycznego, nie będąc nim (podszywanie się pod zawód); a także gdy uprawnienia wygasły lub nie zostały odnowione po wymaganej przerwie w wykonywaniu zawodu. Ważne rozróżnienie: czym innym jest udzielenie pierwszej pomocy przez przypadkowego świadka zdarzenia (do czego każdy jest wręcz zobowiązany pod rygorem odpowiedzialności z art. 162 Kodeksu karnego za nieudzielenie pomocy), a czym innym zarobkowe lub stałe udzielanie profesjonalnych świadczeń zdrowotnych jako ratownik medyczny bez uprawnień.

Jakie kary grożą za pracę bez uprawnień

Wykonywanie zawodu regulowanego bez wymaganych uprawnień jest zagrożone sankcjami przewidzianymi w przepisach karnych ustawy o zawodzie ratownika medycznego (przepisy karne tej ustawy przewidują karę grzywny za udzielanie świadczeń jako ratownik medyczny bez prawa wykonywania zawodu). Niezależnie od tego, jeżeli przy okazji doszło do innych czynów, mogą wejść w grę przepisy Kodeksu karnego, m.in.: podszywanie się i posługiwanie nieprawdziwymi danymi, narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 k.k.), a w razie wyrządzenia szkody na zdrowiu - nieumyślne spowodowanie uszczerbku (art. 156-157 k.k.) lub w najcięższych przypadkach nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155 k.k.). Do tego dochodzi możliwa odpowiedzialność za fałszowanie dokumentów potwierdzających kwalifikacje (art. 270 k.k.). Realna sankcja zależy więc nie tylko od samego faktu pracy bez uprawnień, ale od skutków, jakie ta praca wywołała.

Odpowiedzialność cywilna i zawodowa

Poza odpowiedzialnością karną osoba działająca bez uprawnień naraża się na roszczenia cywilne. Jeżeli pacjent doznał szkody, może dochodzić zadośćuczynienia za krzywdę i odszkodowania na podstawie art. 415 i art. 444-445 Kodeksu cywilnego. Odpowiedzialność może objąć także podmiot leczniczy, który dopuścił do pracy osobę bez uprawnień, bo zawinił w nadzorze i doborze personelu. Dla osoby już posiadającej prawo wykonywania zawodu istotna jest też odpowiedzialność zawodowa (dyscyplinarna) przed organami samorządu ratowników medycznych - może ona skutkować upomnieniem, naganą, a w najcięższych przypadkach zawieszeniem lub pozbawieniem prawa wykonywania zawodu. Prawomocne orzeczenia sądowe i dyscyplinarne wpływające na prawo wykonywania zawodu są odnotowywane przez właściwe organy samorządu.

Utrata i odzyskanie prawa wykonywania zawodu

Prawo wykonywania zawodu można utracić, m.in. w razie utraty pełnej zdolności do czynności prawnych, niezdolności zdrowotnej do wykonywania zawodu, prawomocnego orzeczenia środka karnego zakazu wykonywania zawodu albo pozbawienia tego prawa w postępowaniu dyscyplinarnym. Osobny problem to przerwa w wykonywaniu zawodu. Ratownik medyczny, który nie wykonywał zawodu przez określony czas (w praktyce ponad 5 lat w okresie ostatnich 6 lat), aby wrócić do pracy, musi odbyć przeszkolenie - zwykle kilkumiesięczny program realizowany w jednostce ochrony zdrowia z oddziałem ratunkowym, pod nadzorem doświadczonego personelu. Dopiero ukończenie przeszkolenia pozwala legalnie wznowić udzielanie świadczeń. Praca w trakcie przerwy bez dopełnienia tych obowiązków również jest formą nielegalnego wykonywania zawodu.

Jak działa obrona w takiej sprawie

Obrona zależy od tego, co dokładnie zarzuca się oskarżonemu. Jeśli zarzut dotyczy samego braku formalnych uprawnień, obrońca w pierwszej kolejności bada, czy uprawnienia rzeczywiście wygasły lub czy oskarżony mógł działać w usprawiedliwionym przekonaniu, że je posiada (błąd co do okoliczności - art. 28 k.k.). Sprawdza też, czy zachowanie nie mieściło się w granicach dozwolonej pierwszej pomocy lub stanu wyższej konieczności (art. 26 k.k.), gdy ratujący ludzkie życie działał w sytuacji bezpośredniego zagrożenia. Gdy zarzut obejmuje skutek na zdrowiu pacjenta, kluczowa jest opinia biegłego z zakresu medycyny ratunkowej co do związku przyczynowego i tego, czy szkoda powstałaby także przy prawidłowej, kwalifikowanej pomocy. W sprawach drobniejszych realną drogą bywa wniosek o warunkowe umorzenie postępowania (art. 66 k.k.), zwłaszcza wobec osoby niekaranej, gdy wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne.

Jak zgłosić osobę pracującą bez uprawnień

Jeżeli istnieje podejrzenie, że ktoś udziela świadczeń jako ratownik medyczny bez uprawnień, można to zgłosić na kilku ścieżkach. Po pierwsze, do organów samorządu zawodowego (Krajowej Rady Ratowników Medycznych lub właściwego organu okręgowego), które prowadzą rejestr i nadzór nad zawodem. Po drugie, do pracodawcy lub podmiotu leczniczego, który zatrudnił taką osobę. Po trzecie, jeżeli zachodzi podejrzenie przestępstwa - na policję lub do prokuratury, składając zawiadomienie o możliwości popełnienia czynu zabronionego (art. 304 k.p.k.). W zgłoszeniu warto wskazać konkretne okoliczności i dowody (np. nazwisko, miejsce i czas udzielania świadczeń, świadków). Sprawne zgłoszenie chroni pacjentów i pozwala organom szybko zweryfikować uprawnienia danej osoby.