Co grozi za przestępstwo o charakterze terrorystycznym w Polsce? Kary z Kodeksu karnego

Przestępstwa o charakterze terrorystycznym należą do najsurowiej karanych w polskim systemie prawnym. Polski Kodeks karny nie tworzy jednego osobnego przestępstwa „terroryzmu”, lecz definiuje szczególną kategorię czynów i obostrza odpowiedzialność za nie. W praktyce oznacza to, że sprawca odpowiada za konkretne przestępstwo (np. zabójstwo, sprowadzenie niebezpieczeństwa, finansowanie grupy), ale jeśli czyn ma charakter terrorystyczny, sąd stosuje zaostrzone reguły wymiaru kary. Poniżej wyjaśniamy, czym według polskiego prawa jest przestępstwo o charakterze terrorystycznym, jakie przepisy je regulują i jakie realne kary grożą za poszczególne formy zaangażowania – od udziału w grupie po finansowanie i szkolenie.

Definicja: czym jest przestępstwo o charakterze terrorystycznym (art. 115 §20 KK)

Kluczowa jest definicja z art. 115 §20 Kodeksu karnego. Przestępstwem o charakterze terrorystycznym jest czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 5 lat, popełniony w celu: poważnego zastraszenia wielu osób; zmuszenia organu władzy publicznej Rzeczypospolitej Polskiej lub innego państwa albo organu organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania określonych czynności; albo wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce Rzeczypospolitej Polskiej, innego państwa lub organizacji międzynarodowej. Za przestępstwo o charakterze terrorystycznym uznaje się też groźbę popełnienia takiego czynu. Decyduje więc nie sam rodzaj przestępstwa, lecz cel sprawcy – ten sam czyn (np. podpalenie) może być zwykłym przestępstwem albo czynem terrorystycznym, zależnie od zamiaru.

Zaostrzenie wymiaru kary za czyn terrorystyczny

Zakwalifikowanie czynu jako terrorystycznego uruchamia nadzwyczajne obostrzenie kary. Zgodnie z art. 65 §1 KK do sprawcy przestępstwa o charakterze terrorystycznym stosuje się przepisy o wymiarze kary przewidziane wobec sprawcy działającego w zorganizowanej grupie albo związku przestępczym. Oznacza to, że sąd wymierza karę pozbawienia wolności powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, a może ją podwyższyć do górnej granicy zwiększonej o połowę. Stosuje się też surowsze reguły dotyczące warunkowego przedterminowego zwolnienia. Wbrew uproszczeniom spotykanym w sieci nie istnieje sztywna reguła „minimum 5 lat za każdy czyn terrorystyczny” – pięć lat to próg górnego zagrożenia w samej definicji, a faktyczna kara zależy od kwalifikacji konkretnego przestępstwa bazowego.

Udział w zorganizowanej grupie o charakterze terrorystycznym (art. 258 KK)

Samo branie udziału w zorganizowanej grupie albo związku mającym na celu popełnianie przestępstw jest karalne na podstawie art. 258 KK, niezależnie od tego, czy doszło do popełnienia konkretnego przestępstwa. Za udział w „zwykłej” grupie grozi kara od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności (art. 258 §1). Jeżeli grupa ma charakter zbrojny albo ma na celu popełnienie przestępstwa o charakterze terrorystycznym, kara jest surowsza – od 6 miesięcy do 8 lat (art. 258 §2). Kto taką grupę zakłada lub nią kieruje, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 3 lata (art. 258 §4). Karalne są także działania przygotowawcze i wspieranie grupy, co pozwala ścigać osoby zaangażowane jeszcze przed zamachem.

Finansowanie terroryzmu (art. 165a KK)

Art. 165a Kodeksu karnego penalizuje finansowanie terroryzmu. Karze podlega ten, kto gromadzi, przekazuje lub oferuje środki płatnicze, instrumenty finansowe, papiery wartościowe, wartości dewizowe, prawa majątkowe lub inne mienie ruchome albo nieruchomości w celu sfinansowania przestępstwa o charakterze terrorystycznym lub udostępnia je zorganizowanej grupie bądź związkowi mającym taki cel. Zagrożenie wynosi od 2 do 12 lat pozbawienia wolności. Przepis obejmuje też finansowanie konkretnych przestępstw wymienionych w ustawie (np. wzięcia zakładnika, uprowadzenia statku). Co istotne, dla odpowiedzialności nie jest konieczne, by środki zostały rzeczywiście wykorzystane – wystarczy działanie w opisanym celu, co czyni z tego przepisu skuteczne narzędzie prewencyjne.

Rozpowszechnianie treści i szkolenie terrorystyczne (art. 255a KK)

Art. 255a KK kryminalizuje rozpowszechnianie lub publiczne prezentowanie treści mogących ułatwić popełnienie przestępstwa o charakterze terrorystycznym w zamiarze, by zostało ono popełnione – grozi za to kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Surowiej karane jest uczestnictwo w szkoleniu mogącym umożliwić popełnienie takiego przestępstwa: kto bierze udział w szkoleniu obejmującym np. wytwarzanie lub posługiwanie się materiałami wybuchowymi, bronią, środkami chemicznymi czy technikami popełnienia czynu terrorystycznego, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Przepisy te realizują zobowiązania międzynarodowe Polski (m.in. konwencje Rady Europy) i pozwalają reagować na radykalizację oraz propagandę, zanim dojdzie do zamachu.

Ustawa antyterrorystyczna i uprawnienia służb

Poza Kodeksem karnym obowiązuje ustawa z dnia 10 czerwca 2016 r. o działaniach antyterrorystycznych. Określa ona m.in. system stopni alarmowych (ALFA, BRAVO, CHARLIE, DELTA i ich warianty CRP dla cyberprzestrzeni), wiodącą rolę Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego w zapobieganiu zdarzeniom o charakterze terrorystycznym oraz szczególne uprawnienia służb (np. kontrola operacyjna, zatrzymanie cudzoziemca podejrzewanego o działalność terrorystyczną). Ustawa wprowadza też tryby reagowania kryzysowego i koordynacji między policją, ABW, Strażą Graniczną i wojskiem. To w tej ustawie, a nie w samym Kodeksie karnym, znajduje się większość regulacji o charakterze prewencyjnym i administracyjnym.

Prawo do obrony osoby oskarżonej o terroryzm

Niezależnie od wagi zarzutu każdej osobie przysługuje konstytucyjne prawo do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji RP) i domniemanie niewinności (art. 42 ust. 3). W sprawach o najpoważniejsze przestępstwa, w tym terrorystyczne, gdy oskarżony nie ma obrońcy z wyboru, sąd wyznacza obrońcę z urzędu (obrona obligatoryjna w postępowaniu przed sądem okręgowym jako pierwszą instancją – art. 80 KPK). Obrońca weryfikuje legalność zatrzymania i dowodów (w tym z kontroli operacyjnej), kwestionuje kwalifikację czynu jako terrorystycznego, gdy brak jest celu z art. 115 §20 KK, oraz dba o zachowanie gwarancji procesowych. Profesjonalna obrona ma tu znaczenie szczególne, bo błędna kwalifikacja diametralnie zmienia wymiar kary.

Społeczne i gospodarcze skutki terroryzmu

Konsekwencje terroryzmu wykraczają daleko poza salę sądową. Zamachy i samo zagrożenie nimi podważają poczucie bezpieczeństwa publicznego, wzbudzają strach i mogą prowadzić do polaryzacji społecznej oraz uprzedzeń wobec całych grup. W wymiarze gospodarczym terroryzm zniechęca do inwestycji, uderza w turystykę i wymusza wzrost wydatków na bezpieczeństwo. Ofiary i świadkowie doznają trwałych skutków psychicznych. Państwo, reagując surowymi środkami, musi jednocześnie ważyć bezpieczeństwo i wolności obywatelskie – nadmierne ograniczenia praw mogą same w sobie naruszać standardy demokratyczne i prawa człowieka chronione Konstytucją oraz Europejską Konwencją Praw Człowieka.