Naruszenie patentu - jak się bronić? Roszczenia z art. 287 p.w.p. i linie obrony

Zarzut naruszenia patentu należy do najpoważniejszych sporów, z jakimi może zmierzyć się przedsiębiorca - grożą za nie nakaz zaprzestania produkcji, wysokie roszczenia majątkowe i utrata pozycji rynkowej. W Polsce ochronę wynalazków reguluje ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej (p.w.p.), a spory rozpoznają od 1 lipca 2020 r. wyspecjalizowane sądy własności intelektualnej. Skuteczna obrona nie polega na powielaniu schematów znanych z amerykańskich procesów (gdzie koszty liczy się w milionach dolarów, a o naruszeniu wzoru decyduje 'test zwykłego obserwatora') - lecz na precyzyjnym zastosowaniu polskich przepisów. Poniżej omawiamy realne linie obrony osadzone w prawie własności przemysłowej i Kodeksie postępowania cywilnego. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej dotyczącej konkretnej sprawy.

Na czym polega naruszenie patentu w polskim prawie

Patent daje uprawnionemu wyłączne prawo korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy na terytorium Polski przez okres do 20 lat od daty zgłoszenia (art. 63 p.w.p.). Naruszeniem jest bezprawne wkroczenie w ten monopol - czyli wytwarzanie, używanie, oferowanie, wprowadzanie do obrotu lub import produktu będącego przedmiotem wynalazku albo stosowanie opatentowanego sposobu (procesu) bez zgody uprawnionego. Co istotne, zakres ochrony wyznaczają zastrzeżenia patentowe (art. 63 ust. 2 p.w.p.), a nie ogólny opis czy intencje wynalazcy. Dlatego pierwszym krokiem każdej obrony jest dokładne porównanie kwestionowanego produktu lub procesu z treścią zastrzeżeń: jeśli choćby jedna cecha istotna zastrzeżenia nie występuje w naszym rozwiązaniu, do dosłownego naruszenia nie dochodzi. Odpowiedzialność za naruszenie patentu co do zasady nie zależy od winy - sam fakt bezprawnego korzystania wystarcza do roszczenia o zaniechanie, choć wina ma znaczenie dla roszczenia odszkodowawczego.

Najmocniejsza linia obrony: wniosek o unieważnienie patentu

Często najskuteczniejszą strategią nie jest wykazywanie, że nasze rozwiązanie różni się od patentu, lecz podważenie samego patentu. Patent można unieważnić, jeśli nie zostały spełnione ustawowe warunki jego udzielenia - wynalazek nie był nowy, nie miał poziomu wynalazczego (był oczywisty dla znawcy) lub nie nadawał się do przemysłowego stosowania (art. 24 i nast. p.w.p.). Wniosek o unieważnienie patentu składa się do Urzędu Patentowego RP (art. 89 p.w.p.), a postępowanie ma charakter sporny. Kluczowe jest tu wykazanie tzw. stanu techniki - wcześniejszych publikacji, patentów, opisów lub przykładów publicznego stosowania rozwiązania sprzed daty zgłoszenia spornego patentu. Jeśli patent zostanie unieważniony, traci moc od początku (ze skutkiem ex tunc), co usuwa podstawę roszczeń. W praktyce sąd cywilny rozpoznający sprawę o naruszenie może zawiesić postępowanie do czasu rozstrzygnięcia o ważności patentu przez UPRP.

Obrona przez wykazanie braku tożsamości rozwiązań

Druga klasyczna linia obrony polega na wykazaniu, że nasz produkt lub proces nie realizuje wszystkich cech istotnych zawartych w zastrzeżeniach patentowych. W polskim prawie zakres ochrony wyznaczają zastrzeżenia, a opis i rysunki służą jedynie do ich wykładni (art. 63 ust. 2 p.w.p.). Jeśli pominiemy choćby jeden element konieczny zastrzeżenia lub zastąpimy go rozwiązaniem o odmiennej funkcji, można argumentować brak naruszenia dosłownego. W orzecznictwie i doktrynie dyskutowana jest tzw. teoria ekwiwalentów, pozwalająca uznać naruszenie także wtedy, gdy zastosowano środek równoważny realizujący tę samą funkcję w ten sam sposób - jest to jednak konstrukcja oceniana ostrożnie i wymagająca dowodu. Dla obrony nieoceniona jest opinia biegłego z danej dziedziny techniki, który porówna cechy techniczne obu rozwiązań. Warto też sprawdzić, czy nie przysługuje nam prawo używacza uprzedniego (art. 71 p.w.p.) - jeśli w dobrej wierze korzystaliśmy z rozwiązania jeszcze przed datą zgłoszenia patentu, możemy je dalej stosować.

Roszczenia uprawnionego z patentu - art. 287 p.w.p.

Aby skutecznie się bronić, trzeba wiedzieć, czego druga strona może żądać. Zgodnie z art. 287 p.w.p. uprawniony, którego patent naruszono, może domagać się: zaniechania naruszania; wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści; a w razie zawinionego naruszenia - naprawienia szkody na zasadach ogólnych albo zapłaty sumy odpowiadającej opłacie licencyjnej (tzw. licencji hipotetycznej), która byłaby należna za korzystanie z wynalazku. Sąd może też orzec o podaniu wyroku do publicznej wiadomości. Co istotne dla obrony - roszczenie odszkodowawcze (na zasadach ogólnych lub w wysokości licencji) wymaga winy naruszyciela, więc wykazanie działania w dobrej wierze może ograniczyć odpowiedzialność. Ponadto, gdy naruszenie było niezawinione, a zaniechanie byłoby dla naruszyciela niewspółmiernie dotkliwe, sąd może na jego wniosek orzec stosowną zapłatę zamiast zakazu (art. 287 ust. 3 p.w.p.). Odpowiedzialność karną za niektóre naruszenia praw własności przemysłowej przewidują z kolei art. 303-305 p.w.p.

Przedawnienie roszczeń - bardzo skuteczna obrona formalna

Częstym i niedocenianym argumentem obrony jest zarzut przedawnienia. Roszczenia z tytułu naruszenia patentu przedawniają się z upływem 3 lat - termin liczy się odrębnie dla każdego naruszenia, od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o naruszeniu i o osobie naruszyciela. Niezależnie od tej wiedzy roszczenie przedawnia się w każdym przypadku z upływem 5 lat od dnia, w którym nastąpiło naruszenie (art. 289 p.w.p. odsyłający do reguł zbliżonych do art. 442[1] Kodeksu cywilnego). W praktyce oznacza to, że jeżeli uprawniony zbyt długo zwlekał z dochodzeniem roszczeń, część lub całość żądań może być oddalona jako przedawniona. Dlatego obrońca zawsze analizuje chronologię: kiedy uprawniony faktycznie dowiedział się o naruszeniu, kiedy wystąpił z pozwem i które konkretnie akty naruszenia objęte są żądaniem. Wymaga to dokładnej dokumentacji i często korespondencji przedprocesowej.

Mediacja, ugoda i licencja zamiast procesu

Spór patentowy bywa długotrwały i kosztowny, dlatego warto rozważyć rozwiązania polubowne. Strony mogą zawrzeć ugodę - również sądową (art. 917-918 Kodeksu cywilnego, w toku procesu art. 223 k.p.c.) - albo skorzystać z mediacji prowadzonej przez bezstronnego mediatora (art. 183[1] i nast. k.p.c.). Realnym wyjściem jest też zawarcie umowy licencyjnej, na podstawie której naruszyciel uzyskuje zgodę uprawnionego na dalsze korzystanie z wynalazku w zamian za opłatę licencyjną. Korzyści takich rozwiązań to: niższe koszty niż w przypadku wieloletniego procesu, szybsze i przewidywalne rozstrzygnięcie, możliwość zachowania relacji biznesowych oraz ochrona poufnych informacji (np. szczegółów technologii) dzięki klauzulom o zachowaniu poufności. Ugoda pozwala także uniknąć ryzyka publikacji wyroku i związanej z nią szkody wizerunkowej. Decyzję o negocjacjach najlepiej podejmować po wstępnej analizie siły patentu - czasem perspektywa jego unieważnienia jest najlepszą kartą przetargową.

Postępowanie przed sądem własności intelektualnej i rola pełnomocnika

Od 1 lipca 2020 r. sprawy o naruszenie patentów rozpoznają wyspecjalizowane sądy własności intelektualnej (przepisy art. 479[89] i nast. k.p.c.). Postępowanie przewiduje szczególne instytucje pomocne obu stronom: zabezpieczenie środków dowodowych, wyjawienie lub wydanie środka dowodowego oraz wezwanie do udzielenia informacji o pochodzeniu i sieciach dystrybucji towarów. Uprawniony może też żądać zabezpieczenia roszczeń, np. zakazu wprowadzania produktów do obrotu na czas procesu - dlatego szybka i przemyślana reakcja obrony jest kluczowa. W sprawach patentowych obowiązuje przy tym przymus zastępstwa przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego), gdy wartość przedmiotu sporu przekracza ustawowy próg. Rola pełnomocnika polega na: analizie zastrzeżeń i siły patentu, wyborze linii obrony (unieważnienie, brak tożsamości, przedawnienie, prawo używacza uprzedniego), zgromadzeniu dowodów ze stanu techniki, prowadzeniu negocjacji ugodowych oraz reprezentacji w postępowaniu zabezpieczającym i głównym. Wczesne włączenie rzecznika patentowego daje największe szanse na korzystny wynik.