Naruszenie patentu w Polsce: jakie masz prawa i roszczenia (art. 287 p.w.p.)

Kiedy konkurent bezprawnie wykorzystuje Twój opatentowany wynalazek, masz w Polsce realne narzędzia obrony, ale działają one inaczej niż w systemie amerykańskim. W polskim prawie nie istnieją "potrójne odszkodowania" (treble damages) ani kary liczone w dolarach. Ochronę patentu regulują przepisy ustawy z 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej (p.w.p.), a nie prawo autorskie. Patent to prawo wyłączne do zarobkowego lub zawodowego korzystania z wynalazku na terytorium Polski, udzielane na 20 lat od daty zgłoszenia (art. 63 p.w.p.). Poniżej wyjaśniamy, jakie roszczenia faktycznie przysługują uprawnionemu z patentu i jak skutecznie dochodzić swoich praw przed polskim sądem.

Czym jest patent i co realnie chroni

Patent udziela Urząd Patentowy RP na wynalazek, który jest nowy, ma poziom wynalazczy i nadaje się do przemysłowego stosowania (art. 24 p.w.p.). Daje on uprawnionemu wyłączne prawo do korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy na obszarze Polski (art. 63 p.w.p.). Ochrona jest terytorialna: polski patent działa w Polsce; aby chronić wynalazek za granicą, trzeba uzyskać patent europejski (EPO) lub patenty krajowe w innych państwach. Zakres ochrony wyznaczają zastrzeżenia patentowe (art. 63 ust. 2 p.w.p.) - liczy się ich brzmienie, a nie ogólny opis. Dlatego pierwszym krokiem w sporze jest zawsze ustalenie, czy działanie naruszyciela mieści się w zastrzeżeniach Twojego patentu.

Roszczenia cywilne za naruszenie patentu (art. 287 p.w.p.)

Podstawą roszczeń jest art. 287 ust. 1 Prawa własności przemysłowej. Uprawniony, którego patent naruszono, może żądać: 1) zaniechania naruszania, 2) wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści, a w razie zawinionego naruszenia również 3) naprawienia wyrządzonej szkody. Szkodę naprawia się albo na zasadach ogólnych Kodeksu cywilnego (rzeczywista strata i utracone korzyści, art. 361 i 415 KC), albo - i to ułatwienie dla uprawnionego - przez zapłatę sumy pieniężnej odpowiadającej opłacie licencyjnej (tzw. licencja hipotetyczna), czyli temu, co naruszyciel zapłaciłby, gdyby zawarł legalną umowę licencyjną. Sąd może też orzec o podaniu wyroku do publicznej wiadomości oraz o przekazaniu na rzecz Skarbu Państwa lub zniszczeniu bezprawnie wytworzonych produktów. To są realne polskie środki, bez automatycznego potrajania odszkodowania.

Zabezpieczenie roszczeń, czyli jak szybko zatrzymać naruszenie

Zanim zapadnie prawomocny wyrok, można uzyskać zabezpieczenie roszczeń na podstawie art. 730 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego oraz przepisów szczególnych o postępowaniu w sprawach własności intelektualnej (art. 479^96 i nast. KPC). Sąd może np. zakazać naruszycielowi dalszej produkcji czy sprzedaży, zająć towary albo nakazać wstrzymanie ich wprowadzania do obrotu na czas procesu. Aby uzyskać zabezpieczenie, trzeba uprawdopodobnić roszczenie (czyli naruszenie patentu) oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia (np. ryzyko nieodwracalnej szkody lub utraty rynku). Pomocne są też tzw. roszczenia informacyjne (art. 479^113 KPC) - można żądać od naruszyciela i osób trzecich informacji o skali i kanałach naruszenia, co pozwala policzyć korzyści i szkodę.

Gdzie i jak prowadzi się sprawę patentową

Od 1 lipca 2020 r. sprawy o naruszenie patentów i innych praw własności intelektualnej rozpoznają wyspecjalizowane sądy własności intelektualnej (wydziały w sądach okręgowych, m.in. w Warszawie, Gdańsku, Poznaniu, Lublinie i Katowicach). W sprawach, w których wartość przedmiotu sporu przekracza progi ustawowe, obowiązuje przymus adwokacko-radcowski (zastępstwo profesjonalnego pełnomocnika, z wyjątkami z art. 87^2 KPC). W praktyce spory patentowe wymagają opinii biegłych z danej dziedziny techniki, którzy oceniają, czy produkt naruszyciela realizuje wszystkie cechy z zastrzeżeń patentowych. Naruszyciel często broni się, kwestionując ważność patentu - wówczas równolegle może toczyć się postępowanie o unieważnienie patentu przed Urzędem Patentowym RP.

Ugody, umowy licencyjne i polubowne zakończenie sporu

Nie każdy spór musi kończyć się długim procesem. Często korzystniejsze jest zawarcie ugody albo umowy licencyjnej, na podstawie której dotychczasowy naruszyciel legalnie korzysta z wynalazku w zamian za opłatę licencyjną (royalty). Umowa licencyjna powinna określać zakres (jak korzystać), terytorium, czas trwania oraz strukturę wynagrodzenia, a dla skuteczności wymaga formy pisemnej (art. 76 p.w.p.). Licencję można też wpisać do rejestru patentowego, co wzmacnia jej skuteczność wobec osób trzecich. Negocjacje przedprocesowe zwykle zaczynają się od wezwania do zaniechania naruszeń (cease and desist) z wyznaczeniem terminu - taki krok dokumentuje próbę polubownego rozwiązania i bywa wymagany przed wystąpieniem do sądu.

Dokumentacja i dowody: fundament każdej sprawy

Siła sprawy patentowej leży w dowodach. Należy zgromadzić: dokument patentowy z zastrzeżeniami i datą zgłoszenia, dowody korzystania przez naruszyciela (oferty, faktury, materiały marketingowe, próbki produktów, wydruki ze stron i sklepów internetowych z datami), a często także prywatną lub sądową opinię techniczną wykazującą, że produkt realizuje zastrzeżenia patentu. Dowody z internetu warto utrwalać u notariusza lub poprzez usługi rejestrujące zrzuty ekranu z datą. Jeśli brakuje danych o skali naruszenia, korzysta się z roszczenia informacyjnego z KPC. Im wcześniej i staranniej zbierzesz materiał, tym mocniejsza jest pozycja zarówno w negocjacjach, jak i przed sądem.

Czy naruszenie patentu to przestępstwo i przedawnienie roszczeń

W odróżnieniu od naruszeń znaków towarowych (penalizowanych m.in. w art. 305 p.w.p.), samo naruszenie patentu w Polsce co do zasady nie jest odrębnym przestępstwem zagrożonym karą więzienia - to spór cywilny. Karalne jest natomiast m.in. przypisywanie sobie cudzego autorstwa wynalazku czy bezprawne ujawnianie wynalazku (art. 303-304 p.w.p.). Roszczenia majątkowe z naruszenia patentu przedawniają się na zasadach art. 289 p.w.p.: bieg przedawnienia liczy się oddzielnie za każde naruszenie, a roszczenie przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o naruszeniu i osobie naruszyciela, nie później jednak niż z upływem 5 lat od dnia naruszenia. Dlatego nie warto zwlekać z reakcją.