Przestępstwa przeciwko środowisku i zwierzętom - rola adwokata i grożące kary

Przestępstwa przeciwko środowisku i zwierzętom to coraz częściej ścigana kategoria czynów zabronionych. Obejmuje ona zarówno znęcanie się nad zwierzętami i kłusownictwo, jak i zanieczyszczanie wód, gleby czy powietrza oraz nielegalne gospodarowanie odpadami. Polski system prawny reguluje te zagadnienia w trzech głównych aktach: w Kodeksie karnym (rozdział XXII - przestępstwa przeciwko środowisku, art. 181-188), w ustawie z 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt oraz w ustawie z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Rola adwokata w takich sprawach jest podwójna: może bronić osoby oskarżonej o popełnienie czynu, ale może też reprezentować pokrzywdzonego lub organizację społeczną występującą w postępowaniu. W tym artykule wyjaśniamy, jakie czyny są karalne, jakie kary realnie grożą i na czym polega praktyczna pomoc prawnika.

Znęcanie się nad zwierzętami - art. 35 ustawy o ochronie zwierząt

Najczęściej spotykanym przestępstwem przeciwko zwierzętom jest znęcanie się. Zgodnie z art. 6 ust. 2 ustawy o ochronie zwierząt znęcaniem jest m.in. bicie zwierząt, głodzenie, porzucenie, utrzymywanie w niewłaściwych warunkach bytowania, używanie do pracy zwierzęcia chorego oraz transport w sposób powodujący cierpienie. Art. 35 ust. 1a tej ustawy przewiduje za znęcanie się nad zwierzęciem oraz za jego zabicie, uśmiercenie lub ubój niezgodny z przepisami karę pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli sprawca działał ze szczególnym okrucieństwem, grozi mu kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat (art. 35 ust. 2). Sąd obligatoryjnie orzeka także przepadek zwierzęcia, a fakultatywnie może orzec zakaz posiadania zwierząt, zakaz wykonywania zawodu związanego ze zwierzętami oraz nawiązkę na cel związany z ochroną zwierząt w wysokości od 1 000 do 100 000 zł.

Kłusownictwo i naruszanie ochrony przyrody

Odrębną grupą czynów jest kłusownictwo i niszczenie chronionych gatunków. Prawo łowieckie (ustawa z 13 października 1995 r.) w art. 52 i 53 penalizuje m.in. polowanie bez uprawnień, wchodzenie w posiadanie zwierzyny za pomocą wnyków, sideł czy innych niedozwolonych narzędzi - grozi za to grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 5 (przy kłusownictwie kwalifikowanym). Ustawa o ochronie przyrody (art. 127 i nast.) przewiduje natomiast sankcje, najczęściej w trybie wykroczeniowym, za niszczenie siedlisk, niszczenie roślin i zwierząt objętych ochroną gatunkową czy usuwanie drzew bez wymaganego zezwolenia. Adwokat ustala przede wszystkim, czy danemu czynowi odpowiada kwalifikacja przestępstwa, czy jedynie wykroczenia, bo od tego zależy zarówno tryb postępowania, jak i wysokość zagrożenia karą.

Przestępstwa przeciwko środowisku w Kodeksie karnym

Rozdział XXII Kodeksu karnego chroni środowisko jako dobro prawne. Art. 182 KK penalizuje zanieczyszczanie wody, powietrza lub powierzchni ziemi substancją albo promieniowaniem w takiej ilości lub postaci, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka albo spowodować istotne obniżenie jakości środowiska - grozi za to kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Art. 183 KK dotyczy nielegalnego składowania, usuwania, przetwarzania lub transportu odpadów w warunkach mogących zagrozić życiu lub zdrowiu - zagrożenie sięga do 8 lat pozbawienia wolności. Art. 181 KK chroni przyrodę przed niszczeniem świata roślinnego i zwierzęcego w znacznych rozmiarach. Warto podkreślić, że odpowiedzialność za przestępstwa środowiskowe może ponieść także podmiot zbiorowy (firma) na podstawie ustawy z 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary.

Rola adwokata jako obrońcy w sprawie środowiskowej lub o znęcanie się

Po stronie obrony zadaniem adwokata jest przede wszystkim weryfikacja, czy zachowanie klienta wypełnia znamiona przestępstwa. W sprawach o znęcanie się kluczowe bywa wykazanie braku zamiaru zadawania cierpienia lub że warunki utrzymania zwierzęcia mieściły się w normie. W sprawach środowiskowych obrona koncentruje się często na opiniach biegłych z zakresu ochrony środowiska - na ustaleniu, czy faktycznie doszło do przekroczenia dopuszczalnych norm i czy istnieje związek przyczynowy między działaniem klienta a zanieczyszczeniem. Adwokat bada też prawidłowość czynności organów (np. pobrania prób, oględzin), bo uchybienia proceduralne mogą podważyć wartość dowodów. W zależności od sytuacji obrońca może dążyć do umorzenia, warunkowego umorzenia postępowania (art. 66 KK) albo do dobrowolnego poddania się karze (art. 387 KPK).

Rola pełnomocnika pokrzywdzonego i organizacji społecznej

Adwokat działa też po stronie ochrony zwierząt i środowiska. W sprawach o znęcanie się nad zwierzętami szczególne uprawnienia mają organizacje społeczne, których statutowym celem jest ochrona zwierząt - na podstawie art. 39 ustawy o ochronie zwierząt oraz art. 90 KPK mogą one wykonywać prawa pokrzywdzonego, składać zawiadomienia o przestępstwie i przyłączać się do postępowania. Pełnomocnik takiej organizacji gromadzi dowody (dokumentację fotograficzną, opinie lekarsko-weterynaryjne), wnioskuje o zabezpieczenie zwierzęcia oraz pilnuje, by sprawa nie została bezpodstawnie umorzona. W sprawach środowiskowych prawnik może z kolei reprezentować mieszkańców dochodzących roszczeń cywilnych za szkody wyrządzone zanieczyszczeniem.

Jak zgłosić znęcanie się nad zwierzęciem lub naruszenie środowiska

Podejrzenie znęcania się nad zwierzęciem można zgłosić na policję, do prokuratury, do gminy (która wydaje decyzje o czasowym odebraniu zwierzęcia w trybie art. 7 ustawy o ochronie zwierząt) lub do organizacji społecznej zajmującej się ochroną zwierząt. W sprawach środowiskowych zawiadomienie kieruje się do Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska, do policji lub prokuratury, a w sprawach o usuwanie drzew - do urzędu gminy. Zawsze warto zabezpieczyć dowody: zdjęcia, nagrania, dane świadków oraz dokładny opis miejsca i czasu zdarzenia. W pilnych przypadkach (bezpośrednie zagrożenie życia zwierzęcia) art. 7 ust. 3 ustawy o ochronie zwierząt pozwala na natychmiastowe odebranie zwierzęcia przez policjanta, strażnika gminnego lub upoważnionego przedstawiciela organizacji.

Praktyczne kroki po otrzymaniu zarzutu

Jeśli usłyszałeś zarzut popełnienia przestępstwa przeciwko środowisku lub znęcania się nad zwierzęciem, w pierwszej kolejności skorzystaj z prawa do odmowy składania wyjaśnień (art. 175 KPK) do czasu konsultacji z obrońcą. Zachowaj wszelką dokumentację: pozwolenia, decyzje administracyjne, dokumentację weterynaryjną, dowody warunków utrzymania zwierząt czy gospodarowania odpadami. Nie usuwaj nagrań i nie zmieniaj stanu faktycznego na miejscu. Adwokat pomoże ocenić, czy istnieją podstawy do warunkowego umorzenia, do zakwestionowania opinii biegłego lub do wykazania okoliczności łagodzących. W sprawach przedsiębiorstw istotne jest również wdrożenie wewnętrznych procedur compliance, które ograniczają ryzyko ponowienia naruszeń i mogą być argumentem łagodzącym.