Przestępstwa przeciwko środowisku i zwierzętom - co grozi i jak działa obrona?

Ochronę środowiska i zwierząt zapewniają w Polsce dwa odrębne reżimy karne. Przestępstwa przeciwko środowisku zawiera Rozdział XXII Kodeksu karnego (art. 181-188), natomiast okrucieństwo wobec zwierząt karze się na podstawie ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt. Sprawy te bywają złożone dowodowo - wymagają opinii biegłych, ocen oddziaływania na środowisko i dokumentacji weterynaryjnej - dlatego rola obrońcy lub pełnomocnika pokrzywdzonego jest istotna na każdym etapie postępowania.

Przestępstwa przeciwko środowisku w Kodeksie karnym

Kluczowe przepisy to art. 181 KK (niszczenie świata roślinnego lub zwierzęcego w znacznych rozmiarach), art. 182 KK (zanieczyszczenie wody, powietrza lub ziemi w wymiarze mogącym zagrozić życiu lub zdrowiu wielu osób albo zniszczeniem w świecie roślinnym lub zwierzęcym) oraz art. 183 KK (nielegalne składowanie, usuwanie, przetwarzanie lub transport odpadów w warunkach grożących obniżeniem jakości wody, powietrza, powierzchni ziemi lub zniszczeniem w przyrodzie). Za podstawowe typy tych czynów grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5; przepisy przewidują też typy nieumyślne i kwalifikowane. Należy odróżnić przestępstwa od wykroczeń środowiskowych, za które odpowiada się łagodniej.

Znęcanie się nad zwierzętami - art. 35 ustawy o ochronie zwierząt

Bezprawne zabicie, uśmiercenie lub ubój zwierzęcia oraz znęcanie się nad nim to przestępstwo z art. 35 ustawy o ochronie zwierząt. Po nowelizacji z 2018 r. za czyn podstawowy grozi kara pozbawienia wolności do lat 3, a jeśli sprawca działa ze szczególnym okrucieństwem - od 3 miesięcy do lat 5. Sąd obligatoryjnie orzeka nawiązkę od 1000 do 100 000 zł na cel związany z ochroną zwierząt, może też orzec przepadek zwierzęcia oraz zakaz posiadania zwierząt lub wykonywania zawodów czy działalności z nimi związanej. To regulacja pozakodeksowa - nie znajduje się w Kodeksie karnym, choć stosuje się do niej jego część ogólną.

Rola obrońcy i pełnomocnika

W sprawach środowiskowych i o znęcanie się nad zwierzętami prawnik analizuje znamiona zarzucanego czynu, ocenia poprawność czynności dowodowych (oględziny, pobór próbek, opinie biegłych) i wskazuje ewentualne błędy proceduralne. Po stronie obrony może wykazywać brak znamion przestępstwa, działanie nieumyślne lub niższą szkodliwość społeczną czynu. Po stronie pokrzywdzonego - w tym organizacji społecznych, które mogą działać w postępowaniu zgodnie z ustawą o ochronie zwierząt - pełnomocnik dba o zabezpieczenie dowodów i dochodzenie odpowiedzialności sprawcy. Warto pamiętać, że w polskim procesie karnym orzeka sąd (jednoosobowo lub w składzie z ławnikami), a nie ława przysięgłych.