Odmowa udzielenia pomocy medycznej: obowiązki lekarza i odpowiedzialność

Odmowa udzielenia pomocy medycznej to zagadnienie, w którym przecinają się obowiązki zawodowe lekarza, prawa pacjenta i odpowiedzialność karna. Polskie prawo co do zasady nakłada na lekarza obowiązek niesienia pomocy, ale przewiduje też ściśle określone wyjątki. Poniżej wyjaśniamy, kiedy odmowa jest dopuszczalna, czym jest klauzula sumienia i jakie konsekwencje grożą za jej nadużycie.

Obowiązek udzielenia pomocy przez lekarza

Zgodnie z art. 30 ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. Obowiązek ten wzmacnia Kodeks Etyki Lekarskiej. Niezależnie od tego art. 162 §1 Kodeksu karnego nakłada na każdą osobę (nie tylko lekarza) obowiązek udzielenia pomocy człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu - pod groźbą kary pozbawienia wolności do lat 3. Zgodnie z art. 162 §2 KK nie popełnia przestępstwa ten, kto nie udziela pomocy, do której konieczne jest poddanie się zabiegowi lekarskiemu, albo gdy pomoc jest niemożliwa lub wiąże się z narażeniem siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo.

Klauzula sumienia i jej granice

Art. 39 ustawy o zawodach lekarza pozwala lekarzowi powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z jego sumieniem. Klauzula sumienia ma jednak istotne ograniczenia: nie zwalnia z obowiązku udzielenia pomocy w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia opisanej w art. 30 ustawy. Lekarz korzystający z klauzuli sumienia ma obowiązek odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej i uzasadnić odmowę. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 7 października 2015 r. (sygn. K 12/14) uznał za niezgodny z Konstytucją obowiązek wskazania przez lekarza innego lekarza lub placówki realnej możliwości uzyskania świadczenia, jednak obowiązek informacyjny po stronie systemu ochrony zdrowia pozostaje aktualny.

Odpowiedzialność za bezprawną odmowę

Bezprawna odmowa udzielenia pomocy może rodzić potrójną odpowiedzialność lekarza. Karną - na podstawie art. 162 KK, a w skrajnych przypadkach także art. 160 KK (narażenie na niebezpieczeństwo). Zawodową - przed sądem lekarskim, na podstawie ustawy o izbach lekarskich i Kodeksu Etyki Lekarskiej, z karami od upomnienia po pozbawienie prawa wykonywania zawodu. Cywilną - pacjent lub jego bliscy mogą dochodzić zadośćuczynienia i odszkodowania za szkodę wynikłą z zaniechania (art. 415 i 444-446 Kodeksu cywilnego). Pacjent, którego prawa zostały naruszone, może też złożyć skargę do Rzecznika Praw Pacjenta.