Prawnik od własności intelektualnej — czym się zajmuje?

Prawnik specjalizujący się w prawie własności intelektualnej (IP, od ang. intellectual property) pomaga twórcom, wynalazcom i firmom chronić to, co niematerialne, a często najcenniejsze: marki, utwory, wynalazki i poufne know-how. W polskim porządku prawnym własność intelektualną regulują przede wszystkim trzy akty: ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ustawa z 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej (p.w.p.) oraz ustawa z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (chroniąca m.in. tajemnicę przedsiębiorstwa). Poniżej wyjaśniamy, na czym konkretnie polega praca takiego prawnika, jak wygląda rejestracja praw w Urzędzie Patentowym RP i w EUIPO oraz jak egzekwować swoje prawa, gdy ktoś je narusza. To wiedza praktyczna dla każdego, kto tworzy markę, projektuje produkt lub buduje firmę opartą na innowacji.

Czym zajmuje się prawnik od własności intelektualnej

Prawnik IP łączy doradztwo, rejestrację i postępowania sporne. W praktyce: doradza, który reżim ochrony pasuje do danego dobra (prawo autorskie, znak towarowy, patent, wzór przemysłowy, tajemnica przedsiębiorstwa), przeprowadza badania zdolności rejestrowej i kolizji z istniejącymi prawami, sporządza i składa zgłoszenia do Urzędu Patentowego RP, EUIPO (znaki i wzory unijne) lub w trybie międzynarodowym, redaguje umowy (licencyjne, przeniesienia praw, NDA, wdrożeniowe IT), prowadzi audyty IP w spółkach oraz reprezentuje klientów w sporach o naruszenie. Od 1 lipca 2020 r. sprawy własności intelektualnej w Polsce rozpoznają wyspecjalizowane sądy ds. własności intelektualnej (art. 479^89 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego). W postępowaniu przed tymi sądami obowiązuje przymus reprezentacji przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego) w sprawach o wartości przedmiotu sporu powyżej 20 000 zł — co dodatkowo podkreśla rolę wyspecjalizowanego prawnika.

Prawo autorskie — ochrona utworów

Prawo autorskie chroni utwory, czyli każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci (art. 1 ustawy o prawie autorskim). Obejmuje utwory literackie, plastyczne, muzyczne, fotograficzne, audiowizualne, a także programy komputerowe (chronione jak utwory literackie). Najważniejsze zasady: ochrona powstaje automatycznie z chwilą ustalenia utworu — NIE wymaga żadnej rejestracji ani opłaty. Polskie prawo rozróżnia autorskie prawa osobiste (więź twórcy z utworem, np. prawo do autorstwa i integralności — niezbywalne i bezterminowe) oraz autorskie prawa majątkowe (zbywalne, podlegające licencjonowaniu). Majątkowe prawa autorskie gasną zasadniczo po 70 latach od śmierci twórcy (art. 36 ustawy). Korzystanie z cudzego utworu jest dozwolone w granicach dozwolonego użytku (np. prawo cytatu — art. 29). Naruszenie pozwala dochodzić zaniechania, usunięcia skutków, naprawienia szkody, a przy naruszeniu zawinionym — także sumy pieniężnej (art. 79 ustawy).

Znaki towarowe — rejestracja w UPRP i EUIPO

Znak towarowy to oznaczenie odróżniające towary lub usługi jednego przedsiębiorcy od innych — słowo, logo, grafika, a nawet kształt (art. 120 p.w.p.). W odróżnieniu od prawa autorskiego ochrona znaku wymaga rejestracji. Procedura zaczyna się od badania, czy znak jest dostępny i nie koliduje z wcześniejszymi prawami. Następnie składa się zgłoszenie: do Urzędu Patentowego RP (ochrona na terytorium Polski), do EUIPO w Alicante (znak towarowy Unii Europejskiej, ochrona w całej UE) albo w trybie międzynarodowym przez WIPO (system madrycki). Towary i usługi klasyfikuje się według klasyfikacji nicejskiej. W UPRP po formalnym i merytorycznym badaniu zgłoszenie jest ogłaszane, a osoby trzecie mają trzy miesiące na wniesienie sprzeciwu (art. 152^1 i nast. p.w.p.). Prawo ochronne na znak trwa 10 lat od daty zgłoszenia i może być przedłużane na kolejne 10-letnie okresy bezterminowo (art. 153 p.w.p.). Symbol ® może stosować wyłącznie uprawniony z rejestracji (art. 151 p.w.p.).

Patenty i wzory przemysłowe — ochrona w Prawie własności przemysłowej

Patenty na wynalazki przyznaje Urząd Patentowy RP na rozwiązania, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania (art. 24 p.w.p.). Patent daje wyłączne prawo korzystania z wynalazku przez 20 lat od daty zgłoszenia (art. 63 p.w.p.) i wymaga wnoszenia opłat okresowych za ochronę. Ochronę dla rozwiązań o niższym poziomie wynalazczym daje prawo z rejestracji wzoru użytkowego (10 lat). Z kolei wzór przemysłowy chroni nową i posiadającą indywidualny charakter postać wytworu — jego wygląd, kształt, ornamentykę (art. 102 p.w.p.); prawo z rejestracji wzoru przemysłowego trwa do 25 lat, podzielone na pięcioletnie okresy (art. 105 p.w.p.). Wzory i znaki można też chronić w skali unijnej przez EUIPO. UWAGA: w Polsce nie istnieją amerykańskie 'patenty wzornicze' ani 'patenty użytkowe' w rozumieniu prawa USA — to są odrębne instytucje polskiego Prawa własności przemysłowej, dlatego dobór właściwego trybu ochrony warto skonsultować z rzecznikiem patentowym lub prawnikiem IP.

Egzekwowanie praw i rozwiązywanie sporów

Sama rejestracja nie wystarczy — prawa trzeba egzekwować. Pierwszym krokiem jest zwykle wezwanie do zaniechania naruszeń (cease and desist), w którym prawnik wzywa naruszyciela do zaprzestania, usunięcia towarów z obrotu i zapłaty. Jeśli to nie skutkuje, sprawa trafia do sądu ds. własności intelektualnej. Uprawniony może żądać: zaniechania naruszania, usunięcia jego skutków (np. zniszczenia podrobionych towarów), wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści oraz naprawienia szkody (m.in. art. 79 ustawy o prawie autorskim, art. 287 i 296 p.w.p.). Skuteczne są też środki tymczasowe: zabezpieczenie roszczeń, a zwłaszcza wprowadzone w 2020 r. instytucje procesowe — wezwanie do udzielenia informacji, zabezpieczenie środka dowodowego oraz wyjawienie lub wydanie środka dowodowego (art. 479^96-479^121 KPC). Równolegle można wnosić do UPRP lub EUIPO o unieważnienie albo wygaszenie cudzego prawa. Naruszenie praw IP bywa też przestępstwem (np. art. 305 p.w.p. — oznaczanie towarów podrobionym znakiem; art. 115-118 ustawy o prawie autorskim).

Umowy i strategiczne zarządzanie portfelem IP

Wartość własności intelektualnej często ujawnia się dopiero w umowach. Prawnik IP redaguje i negocjuje: umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych oraz licencje (wyłączne i niewyłączne) — pamiętając, że przeniesienie i licencja wyłączna wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 53 i art. 67 ust. 5 ustawy o prawie autorskim), umowy o zachowaniu poufności (NDA) chroniące tajemnicę przedsiębiorstwa, umowy wdrożeniowe IT i klauzule IP w umowach o pracę oraz B2B (kto nabywa prawa do efektów pracy twórczej). Strategiczne zarządzanie portfelem to z kolei: audyt posiadanych praw, mapowanie ryzyk (np. brak rejestracji kluczowego znaku, niejasne nabycie praw od podwykonawców), monitoring rynku pod kątem naruszeń oraz planowanie ekspansji (rejestracje w kolejnych krajach przed wejściem na rynek). Dla startupów i firm technologicznych uporządkowane IP bywa warunkiem inwestycji — fundusze sprawdzają w due diligence, czy spółka rzeczywiście jest właścicielem swojej technologii i marki.