Jak prawo chroni osoby starsze przed przemocą i wykorzystaniem?

Osoby starsze bywają szczególnie narażone na nadużycia: na znęcanie się ze strony bliskich i opiekunów, na oszustwa „na wnuczka” czy „na policjanta”, a także na wyprowadzanie pieniędzy i majątku. Polskie prawo nie ma odrębnego „kodeksu praw seniora”, ale szereg przepisów Kodeksu karnego i Kodeksu cywilnego daje realną ochronę. Adwokat lub radca prawny pomaga rozpoznać, który przepis ma zastosowanie, zabezpieczyć dowody i poprowadzić sprawę karną oraz cywilną o naprawienie szkody.

Znęcanie się i przemoc wobec osoby starszej

Fizyczne lub psychiczne znęcanie się nad osobą najbliższą albo nad osobą pozostającą w stosunku zależności (np. niesamodzielnym seniorem pod opieką) jest przestępstwem z art. 207 Kodeksu karnego, zagrożonym karą pozbawienia wolności. Jeżeli sprawca działa ze szczególnym okrucieństwem, kara jest wyższa. Naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 KK) czy spowodowanie uszczerbku na zdrowiu (art. 156–157 KK) to odrębne czyny. Ofiara przemocy domowej może też skorzystać z procedury „Niebieskiej Karty” oraz wystąpić o nakaz opuszczenia mieszkania i zakaz zbliżania się wobec sprawcy na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Wykorzystanie finansowe i oszustwa wobec seniorów

Doprowadzenie osoby starszej do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie w błąd lub wyzyskanie błędu to oszustwo z art. 286 KK. Przywłaszczenie pieniędzy lub rzeczy powierzonych opiekunowi może być kwalifikowane z art. 284 KK. Szczególnym przepisem chroniącym osoby nieporadne ze względu na wiek lub stan jest art. 304 KK (wyzysk), który penalizuje zawieranie z taką osobą umów rażąco naruszających jej interesy. Oszustwa „na wnuczka” i podobne metody to klasyczne oszustwo, często działające w zorganizowanej grupie (art. 258 KK).

Ochrona majątku za życia i jego odzyskanie

W sferze cywilnej umowę zawartą pod wpływem błędu, podstępu lub groźby można uchylić (art. 84–88 Kodeksu cywilnego), a darowiznę wymuszoną lub uczynioną przez osobę niezdolną do świadomego wyrażenia woli można podważyć (czynność takiej osoby jest nieważna z art. 82 KC). Gdy senior nie radzi sobie z prowadzeniem swoich spraw, rodzina może wystąpić do sądu o ustanowienie opieki lub o pomoc w innej formie przewidzianej przepisami. Każdą sprawę warto skonsultować indywidualnie, bo kwalifikacja prawna zależy od konkretnych okoliczności.