Badanie psychologiczne i psychiatryczne oskarżonego w procesie karnym – jak to wygląda?

Stan psychiczny oskarżonego może mieć decydujący wpływ na jego odpowiedzialność karną. W polskim procesie karnym ocenę tego stanu powierza się biegłym – co do zasady lekarzom psychiatrom, a w razie potrzeby także psychologowi. Poniżej wyjaśniamy, kiedy sąd zarządza takie badanie i jakie znaczenie prawne mają jego wyniki. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady adwokata.

Poczytalność jako warunek odpowiedzialności (art. 31 KK)

Podstawą jest art. 31 Kodeksu karnego. Zgodnie z §1, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem, nie popełnia przestępstwa (niepoczytalność). Jeżeli zdolność ta była w znacznym stopniu ograniczona (poczytalność ograniczona, §2), sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. To biegli oceniają stan psychiczny w chwili czynu, ale prawną ocenę poczytalności i jej skutków przeprowadza sąd.

Opinia biegłych psychiatrów i psychologa (art. 202 KPK)

Zgodnie z art. 202 Kodeksu postępowania karnego, w celu wydania opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego sąd lub prokurator powołuje co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Na wniosek psychiatrów do udziału w wydaniu opinii można powołać biegłego lub biegłych innych specjalności, w tym psychologa. Opinia powinna wskazywać m.in., czy w czasie czynu zachodziły warunki z art. 31 §1 lub §2 KK oraz czy stan psychiczny pozwala oskarżonemu na udział w postępowaniu i prowadzenie obrony.

Obserwacja, obrona obligatoryjna i odmowa badania

Jeżeli badanie ambulatoryjne nie wystarcza, sąd – na wniosek biegłych – może orzec obserwację w zakładzie leczniczym (art. 203 KPK), zwykle nie dłuższą niż 4 tygodnie, z możliwością przedłużenia. Gdy istnieje uzasadniona wątpliwość co do poczytalności oskarżonego, jego obrona jest obligatoryjna – musi mieć obrońcę (art. 79 KPK). Oskarżony co do zasady nie ma obowiązku aktywnego udziału w badaniu psychologicznym, jednak poddanie się badaniom psychiatrycznym i czynnościom z nimi związanym może być – w granicach przewidzianych przepisami – obowiązkowe.