Jakie są kary za fałszowanie faktur w Polsce?

Faktura jest jednym z najważniejszych dokumentów w obrocie gospodarczym i podatkowym, dlatego polski ustawodawca objął jej fałszowanie szczególnie surową ochroną karną. Od 1 marca 2017 r. do Kodeksu karnego wprowadzono odrębne przestępstwa fakturowe (tzw. przepisy o fakturach), które obok ogólnych przestępstw przeciwko dokumentom i przestępstw skarbowych pozwalają karać manipulacje przy fakturach nawet wieloletnim więzieniem. W tym artykule wyjaśniamy, jakie konkretnie kary grożą za fałszowanie faktur w Polsce, czym różni się podrobienie faktury od wystawienia faktury nierzetelnej, jakie progi kwotowe decydują o surowości kary oraz kiedy sprawca może liczyć na złagodzenie odpowiedzialności dzięki tzw. czynnemu żalowi. Ten tekst ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest inna, a kwalifikacja prawna konkretnego czynu zależy od jego okoliczności. W razie postawienia zarzutów lub wątpliwości co do własnej sytuacji warto skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym.

Czym jest fałszowanie faktury w rozumieniu prawa karnego

W języku potocznym mówimy ogólnie o „fałszowaniu faktur”, ale prawo karne rozróżnia dwie zasadniczo różne sytuacje. Pierwsza to tzw. fałsz materialny faktury, czyli podrobienie lub przerobienie samego dokumentu. Podrobienie polega na stworzeniu faktury, która ma wyglądać na wystawioną przez inny, uprawniony podmiot. Przerobienie to ingerencja w treść istniejącej, autentycznej faktury (np. zmiana kwoty, daty, ilości towaru). Tę sytuację reguluje przede wszystkim art. 270a Kodeksu karnego. Druga to tzw. fałsz intelektualny, czyli wystawienie faktury autentycznej co do formy, ale zawierającej nieprawdziwe dane, np. dokumentującej transakcję, która nigdy nie miała miejsca (tzw. pusta faktura), albo zawyżającej wartość rzeczywistej sprzedaży. Tę sytuację obejmuje art. 271a Kodeksu karnego. Wspólnym mianownikiem obu typów jest to, że chodzi o faktury istotne dla rozliczeń publicznoprawnych, przede wszystkim podatkowych (np. VAT). To właśnie potencjalny uszczerbek dla finansów państwa uzasadnia tak wysokie zagrożenie karą.

Kary za podrabianie i przerabianie faktur – art. 270a Kodeksu karnego

Zgodnie z art. 270a § 1 Kodeksu karnego, kto w celu użycia za autentyczną podrabia lub przerabia fakturę w zakresie okoliczności faktycznych mogących mieć znaczenie dla określenia wysokości należności publicznoprawnej lub jej zwrotu albo zwrotu innej należności o charakterze podatkowym – albo takiej faktury używa jako autentycznej – podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Ustawa przewiduje typ kwalifikowany. Według art. 270a § 2 KK, jeżeli sprawca dopuszcza się takiego czynu wobec faktury lub faktur zawierających kwotę należności ogółem, której wartość lub łączna wartość jest większa niż pięciokrotność kwoty określającej mienie wielkiej wartości, albo uczynił sobie z popełnienia takiego przestępstwa stałe źródło dochodu – grozi mu kara pozbawienia wolności od 3 do 20 lat. Mienie wielkiej wartości to – zgodnie z art. 115 § 6 KK – mienie o wartości przekraczającej 1 000 000 zł. Próg z art. 270a § 2 KK wynosi więc ponad 5 000 000 zł. Dla zdarzeń mniejszej wagi przewidziano łagodniejszą odpowiedzialność: w myśl art. 270a § 3 KK w wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Kary za wystawianie nierzetelnych faktur – art. 271a Kodeksu karnego

Drugi filar odpowiedzialności to wystawianie faktur poświadczających nieprawdę. Zgodnie z art. 271a § 1 Kodeksu karnego, kto wystawia fakturę lub faktury zawierające kwotę należności ogółem, której wartość lub łączna wartość jest znaczna, poświadczając nieprawdę co do okoliczności faktycznych mogących mieć znaczenie dla określenia wysokości należności publicznoprawnej lub jej zwrotu albo zwrotu innej należności o charakterze podatkowym – lub taką fakturą się posługuje – podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Punktem odniesienia jest tu „mienie znacznej wartości”, czyli – zgodnie z art. 115 § 5 KK – mienie o wartości przekraczającej 200 000 zł. Także tutaj występuje typ kwalifikowany: według art. 271a § 2 KK, jeżeli faktura lub faktury obejmują kwotę większą niż pięciokrotność mienia wielkiej wartości (czyli ponad 5 000 000 zł) albo sprawca uczynił sobie z takiego przestępstwa stałe źródło dochodu, grozi kara pozbawienia wolności od 3 do 20 lat. W wypadku mniejszej wagi, na podstawie art. 271a § 3 KK, sprawca czynu z § 1 lub § 2 podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Faktury o wartości ponad 10 mln zł – art. 277a i najsurowsze kary

Najpoważniejsze oszustwa fakturowe ustawodawca objął odrębnym, zbrodniczym typem przestępstwa. Zgodnie z art. 277a § 1 Kodeksu karnego, kto dopuszcza się przestępstwa określonego w art. 270a § 1 lub art. 271a § 1 wobec faktury lub faktur zawierających kwotę należności ogółem, której wartość lub łączna wartość jest większa niż dziesięciokrotność kwoty określającej mienie wielkiej wartości (czyli przekracza 10 000 000 zł), podlega karze pozbawienia wolności od lat 5 do 25. To jedno z najsurowiej zagrożonych przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu i wiarygodności dokumentów. W wypadku mniejszej wagi, zgodnie z art. 277a § 2 KK, sprawca podlega karze pozbawienia wolności do lat 5. Warto dodać, że po nowelizacji Kodeksu karnego (ustawa z 7 lipca 2022 r., której zasadnicza część weszła w życie 1 października 2023 r.) zmieniła się ogólna konstrukcja kar pozbawienia wolności – m.in. odstąpiono od odrębnej kary „25 lat pozbawienia wolności” jako osobnego rodzaju kary. Kara terminowego pozbawienia wolności może obecnie sięgać do 30 lat, a najwyższą karą pozostaje dożywotnie pozbawienie wolności. Górne granice wskazane wprost w przepisach fakturowych (np. „do lat 25” w art. 277a § 1) wyznaczają jednak maksymalne zagrożenie dla tych konkretnych czynów.

Odpowiedzialność skarbowa i czynny żal

Fałszowanie i nierzetelne wystawianie faktur może rodzić również odpowiedzialność na podstawie Kodeksu karnego skarbowego (KKS), niezależnie od odpowiedzialności z Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 62 § 2 KKS, kto fakturę lub rachunek wystawia w sposób nierzetelny albo takim dokumentem się posługuje, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych albo karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od roku, albo obu tym karom łącznie. Jeżeli kwota podatku wynikająca z faktury jest mała, zastosowanie ma łagodniejszy art. 62 § 2a KKS. Z kolei wystawienie faktury w sposób wadliwy (np. z brakami formalnymi) zagrożone jest grzywną do 180 stawek dziennych (art. 62 § 1 KKS). W wypadkach mniejszej wagi czyn może być traktowany jako wykroczenie skarbowe (art. 62 § 5 KKS). Wysokość grzywny w stawkach dziennych nie jest stała – sąd ustala liczbę stawek oraz wysokość jednej stawki, która zależy m.in. od dochodów sprawcy i jest powiązana z minimalnym wynagrodzeniem za pracę, dlatego konkretna kwota grzywny zmienia się w czasie i nie sposób podać jej z góry. Prawo przewiduje też mechanizm łagodzący przy przestępstwach fakturowych z Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 277c KK, wobec sprawcy, który zawiadomił o przestępstwie organ powołany do ścigania i ujawnił wszystkie istotne okoliczności oraz osoby współdziałające, zanim organ o tym się dowiedział, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a jeśli sprawca dodatkowo zwrócił korzyść majątkową w całości lub istotnej części – może nawet odstąpić od wymierzenia kary. To rozwiązanie premiuje współpracę z organami ścigania.