Nielegalne wykonywanie zawodu tłumacza przysięgłego – jakie kary grożą

Tłumacz przysięgły to zawód zaufania publicznego, ściśle reglamentowany przez ustawę z dnia 25 listopada 2004 r. o zawodzie tłumacza przysięgłego. Tylko osoba wpisana na listę tłumaczy przysięgłych prowadzoną przez Ministra Sprawiedliwości może sporządzać uwierzytelnione tłumaczenia dokumentów i opatrywać je urzędową pieczęcią. Co zatem grozi za nielegalne wykonywanie tego zawodu – czyli za podejmowanie czynności zastrzeżonych dla tłumacza przysięgłego bez wymaganych uprawnień? W polskim prawie nie jest to przestępstwo zagrożone więzieniem, lecz przede wszystkim delikt zagrożony karą pieniężną. Odrębnym zagadnieniem jest odpowiedzialność samego tłumacza przysięgłego, który łamie obowiązki zawodowe – wtedy w grę wchodzi odpowiedzialność dyscyplinarna, cywilna, a w skrajnych przypadkach karna. Poniżej rozdzielamy te sytuacje i opieramy się wyłącznie na polskich przepisach, prostując kilka mitów, które często krążą w internecie.

Czym jest tłumacz przysięgły i jakie czynności są dla niego zastrzeżone

Tłumacz przysięgły jest osobą fizyczną wpisaną na listę tłumaczy przysięgłych prowadzoną przez Ministra Sprawiedliwości (art. 4–6 ustawy o zawodzie tłumacza przysięgłego). Aby uzyskać prawo wykonywania zawodu, trzeba m.in. mieć obywatelstwo polskie lub innego państwa UE/EFTA, znać język polski, mieć pełną zdolność do czynności prawnych, nie być karanym za przestępstwo umyślne, skarbowe lub nieumyślne przeciwko bezpieczeństwu obrotu gospodarczego, ukończyć studia wyższe oraz zdać egzamin państwowy przed Państwową Komisją Egzaminacyjną. Po pomyślnym egzaminie tłumacz składa ślubowanie wobec Ministra Sprawiedliwości, zostaje wpisany na listę i otrzymuje pieczęć z imieniem, nazwiskiem, językiem oraz pozycją na liście. Do czynności zastrzeżonych dla tłumacza przysięgłego należą: sporządzanie i poświadczanie tłumaczeń z języka obcego na polski i odwrotnie, poświadczanie tłumaczeń sporządzonych przez inne osoby, sporządzanie poświadczonych odpisów pism w języku obcym oraz tłumaczenie ustne. Kluczowy wniosek praktyczny: zwykłe tłumaczenie tekstu (np. artykułu, korespondencji handlowej, instrukcji) nie jest czynnością zastrzeżoną – każdy może je wykonywać. Reglamentowane jest dopiero poświadczanie tłumaczeń pieczęcią tłumacza przysięgłego.

Co grozi za wykonywanie czynności tłumacza przysięgłego bez uprawnień – kara pieniężna z art. 58 ustawy

To jest sedno pytania zadawanego w tytule. Zgodnie z art. 58 ustawy o zawodzie tłumacza przysięgłego, kto nie będąc wpisanym na listę tłumaczy przysięgłych wykonuje czynności zastrzeżone dla tłumacza przysięgłego, podlega karze pieniężnej. Karę tę nakłada wojewoda właściwy ze względu na miejsce wykonywania tych czynności, w drodze decyzji administracyjnej, a jej wysokość wynosi do 3000 zł. Nie jest to więc grzywna karna ani kara pozbawienia wolności – to administracyjna kara pieniężna, od której przysługuje odwołanie w trybie Kodeksu postępowania administracyjnego. Praktyczne przykłady czynów objętych tym przepisem: osoba, której nigdy nie wpisano na listę, sporządza „tłumaczenia uwierzytelnione” i przybija własnoręcznie wykonaną pieczęć; ktoś podaje się za tłumacza przysięgłego i pobiera opłaty za poświadczone tłumaczenia, choć nigdy nie zdał egzaminu; osoba skreślona z listy nadal wystawia tłumaczenia z pieczęcią. Warto podkreślić, że odpowiedzialność z art. 58 dotyczy faktu wykonywania zastrzeżonej czynności bez uprawnień, niezależnie od jakości samego tłumaczenia.

Kiedy nielegalne tłumaczenie staje się przestępstwem karnym

Samo wykonywanie zawodu tłumacza przysięgłego bez wpisu nie jest przestępstwem w rozumieniu Kodeksu karnego – jest deliktem administracyjnym (art. 58 ustawy). Sytuacja zmienia się jednak, gdy do nielegalnej praktyki dochodzą dodatkowe elementy. Po pierwsze, jeżeli sprawca wytwarza fałszywą pieczęć tłumacza przysięgłego albo posługuje się podrobionym dokumentem (np. fałszywym wpisem na listę), może odpowiadać za fałszerstwo dokumentu z art. 270 Kodeksu karnego, zagrożone karą od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Po drugie, jeżeli osoba podaje się za tłumacza przysięgłego, by wprowadzić kogoś w błąd i osiągnąć korzyść majątkową (pobrać wynagrodzenie za usługę, której nie była uprawniona świadczyć), w grę może wejść oszustwo z art. 286 § 1 KK, zagrożone karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Po trzecie, podszywanie się pod osobę pełniącą funkcję lub posługiwanie się nieprawdziwym dokumentem stwierdzającym uprawnienia może wyczerpać znamiona innych czynów (np. art. 272–273 KK przy wyłudzeniu poświadczenia nieprawdy). Kwalifikacja zależy od konkretnego stanu faktycznego – samo wykonanie nieuwierzytelnionego tłumaczenia bez pieczęci pozostaje legalne.

Odpowiedzialność dyscyplinarna tłumacza przysięgłego za naruszenie obowiązków

Inną kategorią jest odpowiedzialność tłumacza, który jest wpisany na listę, ale narusza obowiązki zawodowe. Tłumacz przysięgły podlega odpowiedzialności zawodowej przed Komisją Odpowiedzialności Zawodowej (art. 21 ustawy). Katalog kar obejmuje: upomnienie, naganę, zawieszenie prawa wykonywania zawodu na okres od 3 miesięcy do roku oraz – w najpoważniejszych przypadkach – pozbawienie prawa wykonywania zawodu tłumacza przysięgłego. Osoba pozbawiona tego prawa może ubiegać się o ponowny wpis na listę nie wcześniej niż po 2 latach od uprawomocnienia się orzeczenia i po ponownym zdaniu egzaminu. Postępowanie wszczyna i wnioskuje o ukaranie Minister Sprawiedliwości lub wojewoda. Naruszenia, które mogą skutkować odpowiedzialnością, to m.in. nienależyte wykonywanie tłumaczeń, odmowa wykonania tłumaczenia na żądanie sądu, prokuratora, Policji lub organów administracji bez uzasadnionej przyczyny, naruszenie tajemnicy zawodowej czy niewpisywanie czynności do repertorium. To celowo zaprojektowany system: ma chronić zaufanie publiczne do uwierzytelnionych tłumaczeń.

Obowiązki tłumacza przysięgłego: repertorium, tajemnica i staranność

Ustawa nakłada na tłumacza przysięgłego konkretne obowiązki, których złamanie rodzi odpowiedzialność. Najważniejsze z nich to: wykonywanie tłumaczeń ze szczególną starannością i bezstronnością (art. 14), zachowanie w tajemnicy faktów i okoliczności poznanych przy wykonywaniu tłumaczenia (art. 14 ust. 1 pkt 2) oraz prowadzenie repertorium – ewidencji wszystkich czynności tłumaczeniowych (art. 17). W repertorium odnotowuje się m.in. datę przyjęcia i zwrotu dokumentu, opis tłumaczonego dokumentu, oznaczenie zleceniodawcy i pobrane wynagrodzenie. Tłumacz ma też obowiązek wykonać tłumaczenie na żądanie sądu, prokuratora, Policji oraz organów administracji publicznej działających w sprawach karnych, a odmowa jest dopuszczalna tylko z ważnych przyczyn (art. 15). Naruszenie tych obowiązków – np. prowadzenie repertorium niedbale lub jego brak, ujawnienie poufnych informacji ze zlecenia, wykonanie tłumaczenia bez należytej staranności – stanowi podstawę odpowiedzialności zawodowej, a w przypadku tajemnicy może rodzić również odpowiedzialność cywilną wobec poszkodowanego klienta.

Odpowiedzialność cywilna za błędne lub nieuprawnione tłumaczenie

Niezależnie od sankcji administracyjnych i dyscyplinarnych, osoba wykonująca tłumaczenia – zarówno tłumacz przysięgły, jak i ktoś, kto nielegalnie podawał się za niego – może ponieść odpowiedzialność cywilną. Podstawą jest art. 471 Kodeksu cywilnego (odpowiedzialność za nienależyte wykonanie zobowiązania) lub art. 415 KC (odpowiedzialność deliktowa za szkodę wyrządzoną z winy własnej). Jeżeli błędne tłumaczenie doprowadziło klienta do szkody – np. odrzucenia dokumentów w urzędzie, przegranego procesu, nieważności czynności prawnej czy strat finansowych – poszkodowany może dochodzić odszkodowania. W przypadku tłumaczy przysięgłych ustawodawca przewidział dodatkowy mechanizm: tłumacz przysięgły podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone w związku z wykonywaniem zawodu. Osoba, która wykonywała tłumaczenia nielegalnie, takiego ubezpieczenia nie ma – co oznacza, że odpowiada wobec klienta całym swoim majątkiem. To istotny praktyczny argument przeciwko korzystaniu z usług osób bez weryfikowalnych uprawnień.

Jak zweryfikować tłumacza i jak zgłosić nielegalne praktyki

Zanim zlecisz tłumaczenie poświadczone, sprawdź uprawnienia wykonawcy. Aktualną listę tłumaczy przysięgłych prowadzi Minister Sprawiedliwości i jest ona publicznie dostępna w internecie – można w niej zweryfikować imię, nazwisko, język oraz pozycję na liście, która powinna zgadzać się z danymi na pieczęci. Jeżeli podejrzewasz, że ktoś bezprawnie wykonuje czynności zastrzeżone dla tłumacza przysięgłego, możesz powiadomić właściwego wojewodę (to on nakłada karę z art. 58 ustawy) lub – jeśli doszło do fałszerstwa pieczęci albo oszustwa – złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa do prokuratury lub na Policję. Skargę na nienależyte wykonywanie zawodu przez wpisanego tłumacza kieruje się do Ministra Sprawiedliwości, który może zainicjować postępowanie przed Komisją Odpowiedzialności Zawodowej. Krok praktyczny: zachowaj dowody – kopię „tłumaczenia”, dane wystawcy, korespondencję i potwierdzenie zapłaty – bo będą potrzebne zarówno w postępowaniu administracyjnym, jak i ewentualnym cywilnym o zwrot wynagrodzenia.