Co piją osadzeni w więzieniu? Zasady żywienia, napojów i zakaz alkoholu

Pytanie o to, co piją osadzeni, brzmi błaho, ale dotyka realnych zasad funkcjonowania zakładu karnego. W polskim systemie penitencjarnym podstawą jest wyżywienie zapewniane przez administrację zakładu wraz z napojem, a dodatkowe artykuły osadzony może nabyć w więziennej kantynie w granicach regulaminu. Najważniejsza zasada jest jednak prosta: alkohol oraz inne substancje psychoaktywne są na terenie zakładu bezwzględnie zakazane. Poniżej wyjaśniamy, co osadzony może pić, skąd te produkty pochodzą i jakie są podstawy prawne tych ograniczeń. Tekst ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Napoje i wyżywienie w zakładzie karnym

Zasady wyżywienia osadzonych reguluje Kodeks karny wykonawczy (KKW). Zgodnie z art. 109 § 1 KKW skazany przebywający w zakładzie karnym lub areszcie śledczym otrzymuje trzy razy dziennie napój i posiłki o odpowiedniej wartości odżywczej, w tym co najmniej jeden posiłek gorący. Wyżywienie uwzględnia wiek skazanego, rodzaj wykonywanej pracy, a w miarę możliwości także wymogi religijne i kulturowe. Skazany, którego stan zdrowia tego wymaga, otrzymuje wyżywienie według wskazań lekarza. Szczegółowe normy żywieniowe, rodzaje posiłków i wartości odżywcze określa minister sprawiedliwości w drodze rozporządzenia (art. 109 § 3 KKW). W praktyce oznacza to, że napoje bezalkoholowe, takie jak kawa zbożowa, herbata czy woda, mogą być wydawane w ramach wyżywienia. Dodatkowe produkty - w tym napoje bezalkoholowe, kawę naturalną czy herbatę - osadzony może kupować za środki zgromadzone na koncie depozytowym, korzystając z więziennej kantyny. Rodzaj i ilość przedmiotów, które wolno mieć w celi, określa regulamin organizacyjno-porządkowy wykonywania kary pozbawienia wolności oraz porządek wewnętrzny ustalony w danym zakładzie. Z tego względu dokładny asortyment kantyny i limity posiadania mogą się różnić między jednostkami.

Bezwzględny zakaz alkoholu i substancji psychoaktywnych

Na terenie zakładu karnego obowiązuje zakaz spożywania alkoholu i używania innych substancji psychoaktywnych. Podstawą jest art. 116a § 1 pkt 4 KKW, który zakazuje skazanemu używania substancji psychoaktywnej niezależnie od drogi jej podania. Kluczowe jest tu znaczenie tego pojęcia: zgodnie ze słowniczkiem ustawowym (art. 242 KKW) określenie "substancja psychoaktywna" oznacza alkohol, środki odurzające, substancje psychotropowe, ich prekursory, środki zastępcze lub nowe substancje psychoaktywne. Innymi słowy, zakaz dotyczący substancji psychoaktywnych obejmuje również alkohol. Dla zapewnienia przestrzegania tego zakazu KKW przewiduje badanie osadzonego na obecność substancji psychoaktywnej. Zgodnie z art. 116b KKW badanie przeprowadza się przede wszystkim metodami nielaboratoryjnymi (np. badanie wydychanego powietrza), a wynik można zweryfikować badaniem laboratoryjnym. Jeżeli weryfikacja potwierdzi obecność substancji w organizmie, skazanego - niezależnie od odpowiedzialności dyscyplinarnej - można obciążyć kosztami badania laboratoryjnego. Domowe, improwizowane wytwarzanie alkoholu na terenie zakładu jest nie tylko niebezpieczne dla zdrowia, ale i niedozwolone - dlatego ten artykuł nie zawiera żadnych instrukcji tego typu. Zarówno spożywanie, jak i wytwarzanie czy posiadanie zakazanych substancji stanowi naruszenie obowiązków osadzonego.

Jakie są konsekwencje naruszenia zakazu

Naruszenie zakazu używania substancji psychoaktywnej, w tym alkoholu, prowadzi przede wszystkim do odpowiedzialności dyscyplinarnej. Zgodnie z art. 142 § 1 KKW skazany podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej za zawinione naruszenie nakazów lub zakazów wynikających z ustawy, regulaminu lub innych przepisów wydanych na ich podstawie albo ustalonego w zakładzie porządku. Katalog kar dyscyplinarnych zawiera art. 143 § 1 KKW. Należą do nich m.in.: nagana; pozbawienie wszystkich lub niektórych niewykorzystanych nagród albo ulg lub zawieszenie ich wykonania; pozbawienie możliwości udziału w niektórych zajęciach kulturalno-oświatowych lub sportowych; pozbawienie możliwości otrzymania paczek żywnościowych; pozbawienie lub ograniczenie możliwości dokonywania zakupów artykułów żywnościowych lub wyrobów tytoniowych; udzielanie widzeń w sposób uniemożliwiający bezpośredni kontakt; obniżenie przypadającej skazanemu części wynagrodzenia za pracę; oraz - jako kara najsurowsza - umieszczenie w celi izolacyjnej na okres do 28 dni. O rodzaju i wymiarze kary dyscyplinarnej decyduje uprawniony organ, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnego przypadku. Niezależnie od sankcji dyscyplinarnej naruszenia tego typu mogą wpływać na ocenę zachowania i postawy skazanego, co z kolei może mieć znaczenie przy decyzjach takich jak warunkowe przedterminowe zwolnienie. Sąd penitencjarny ocenia w takich sprawach m.in. postawę osadzonego, dlatego incydenty dyscyplinarne mogą działać na jego niekorzyść.

Wnoszenie napojów i produktów z zewnątrz

Osadzony nie może swobodnie wnosić ani otrzymywać dowolnych produktów. To, co może posiadać, oraz formy, w jakich produkty mogą do niego trafiać (np. zakupy w kantynie, paczki w dopuszczonym zakresie), reguluje regulamin organizacyjno-porządkowy oraz porządek wewnętrzny danego zakładu. Asortyment i limity są ustalane przez administrację jednostki w granicach przepisów. Odrębną i poważną kwestią jest dostarczanie osadzonemu substancji zakazanych przez osoby z zewnątrz. W przypadku środków odurzających lub substancji psychotropowych w grę może wchodzić odpowiedzialność karna na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii - np. art. 58 tej ustawy przewiduje karę dla osoby, która udziela innej osobie środka odurzającego lub substancji psychotropowej, ułatwia ich użycie albo do tego nakłania (a w sytuacjach kwalifikowanych kara jest surowsza). Próby przemytu lub przekazania zakazanych przedmiotów do zakładu mogą również skutkować odpowiedzialnością po stronie osoby przekazującej oraz dyscyplinarną po stronie osadzonego.

Dlaczego te ograniczenia istnieją

Ograniczenia dotyczące napojów i produktów nie są przypadkowe. Mają zapewnić bezpieczeństwo i porządek w zakładzie, zapobiegać konfliktom oraz nielegalnemu obrotowi przedmiotami niedozwolonymi, a także chronić zdrowie osadzonych. System opiera się na zasadzie, że wykonanie kary pozbawienia wolności ma być humanitarne, lecz jednocześnie podporządkowane rygorom regulaminu i ustawy. Konkretne uprawnienia i ograniczenia obowiązujące w danej jednostce najlepiej zweryfikować bezpośrednio w jej regulaminie i porządku wewnętrznym, a w razie wątpliwości - za pośrednictwem administracji zakładu albo obrońcy lub pełnomocnika. Niniejszy artykuł przedstawia ogólne zasady wynikające z przepisów i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej.