Nielegalne składowanie odpadów niebezpiecznych - kary z art. 183 k.k. i obrona

Nielegalne składowanie i porzucanie odpadów niebezpiecznych to jeden z najpoważniej traktowanych typów przestępstw przeciwko środowisku. Sprawca naraża się jednocześnie na odpowiedzialność karną z Kodeksu karnego, administracyjne kary pieniężne z ustawy o odpadach oraz nakaz usunięcia odpadów na własny koszt. Z drugiej strony przedsiębiorcy gospodarujący odpadami często stają przed zarzutami pomimo dochowania należytej staranności. Ten poradnik wyjaśnia, jakie konkretnie przepisy mają zastosowanie, jak wygląda procedura administracyjna usuwania odpadów, jakie kary grożą sprawcy oraz jakie realne kroki obrony może podjąć osoba lub firma, której postawiono taki zarzut.

Czym są odpady niebezpieczne i kiedy ich składowanie jest nielegalne

Definicje zawiera ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Odpady niebezpieczne to odpady posiadające co najmniej jedną z właściwości niebezpiecznych wskazanych w załączniku do ustawy (np. wybuchowe, łatwopalne, toksyczne, rakotwórcze, żrące, ekotoksyczne) - są oznaczone gwiazdką w katalogu odpadów. Gospodarowanie odpadami (zbieranie, transport, przetwarzanie, magazynowanie) co do zasady wymaga zezwolenia właściwego organu (marszałka województwa, starosty lub regionalnego dyrektora ochrony środowiska, w zależności od rodzaju i ilości odpadów). Składowanie staje się nielegalne, gdy odbywa się bez wymaganego zezwolenia, niezgodnie z jego warunkami albo w miejscu do tego nieprzeznaczonym (las, prywatna posesja, nieczynna hala). Sam fakt magazynowania odpadów niebezpiecznych poza dozwolonym miejscem i bez decyzji administracyjnej może już wyczerpać znamiona czynu zabronionego.

Odpowiedzialność karna - art. 183 Kodeksu karnego

Podstawowym przepisem karnym jest art. 183 k.k. Zgodnie z nim, kto wbrew przepisom składuje, usuwa, przetwarza, zbiera, unieszkodliwia, transportuje odpady lub substancje w takich warunkach lub w taki sposób, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka lub spowodować istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi lub zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Surowszej odpowiedzialności podlega ten, kto wbrew przepisom przywozi z zagranicy lub wywozi za granicę odpady niebezpieczne bez wymaganego zgłoszenia lub zezwolenia. Przestępstwo to można popełnić również nieumyślnie - art. 183 § 6 k.k. przewiduje wówczas karę grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Oznacza to, że nawet brak zamiaru zaszkodzenia środowisku nie zwalnia z odpowiedzialności, jeżeli sprawca naruszył przepisy przez nieostrożność.

Administracyjne kary pieniężne i nakaz usunięcia odpadów

Niezależnie od odpowiedzialności karnej obowiązuje reżim administracyjny. Ustawa o odpadach przewiduje administracyjne kary pieniężne za gospodarowanie odpadami bez wymaganego zezwolenia oraz za zbieranie lub przetwarzanie odpadów niezgodnie z posiadanym zezwoleniem - kary te sięgają od kilku tysięcy do nawet miliona złotych. Kluczowe są też obowiązki usunięcia odpadów: zgodnie z art. 26 ustawy o odpadach posiadacz odpadów jest obowiązany do niezwłocznego ich usunięcia z miejsca nieprzeznaczonego do składowania lub magazynowania, a właściwy organ (wójt, burmistrz, prezydent miasta) wydaje decyzję nakazującą usunięcie i określa termin oraz sposób wykonania. Art. 26a ustawy reguluje sytuacje, gdy odpady stwarzają zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi albo środowiska - wówczas wójt, burmistrz lub prezydent miasta wydaje decyzję o niezwłocznym usunięciu odpadów na koszt posiadacza, w trybie umożliwiającym natychmiastowe działanie. Koszty usunięcia obciążają sprawcę, a w razie ich nieusunięcia organ może wykonać zastępcze usunięcie i ściągnąć koszty w trybie egzekucji administracyjnej.

Co zrobić, gdy podejrzewasz nielegalne składowanie odpadów

Jeżeli jesteś osobą, która natknęła się na nielegalne wysypisko odpadów niebezpiecznych, działaj rozważnie i bezpiecznie. Po pierwsze, nie dotykaj odpadów i nie wchodź na teren skażony - niektóre substancje są toksyczne lub żrące. Po drugie, udokumentuj miejsce: zrób zdjęcia z bezpiecznej odległości, zanotuj lokalizację (najlepiej współrzędne GPS), datę i godzinę oraz wszelkie widoczne oznaczenia pojemników czy beczek. Po trzecie, zgłoś sprawę: do gminy (która ma obowiązek reakcji na podstawie ustawy o odpadach), do Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska (WIOŚ), a w razie bezpośredniego zagrożenia - na policję pod nr 112. Zgłoszenia można zwykle dokonać także anonimowo, choć przekazanie danych kontaktowych ułatwia organom kontakt i ustalenia. Po czwarte, jeżeli składowanie zagraża Twojemu zdrowiu lub mieniu (np. skażenie studni), warto skonsultować z prawnikiem możliwość dochodzenia roszczeń odszkodowawczych od sprawcy.

Obowiązki przedsiębiorcy gospodarującego odpadami

Firma działająca w branży odpadowej musi spełniać szereg wymogów, by uniknąć zarzutów. Najważniejsze to: posiadanie aktualnego zezwolenia na zbieranie lub przetwarzanie odpadów, prowadzenie ewidencji odpadów w systemie BDO (Baza danych o produktach i opakowaniach oraz o gospodarce odpadami), magazynowanie odpadów wyłącznie w miejscach do tego przeznaczonych i przez okres nieprzekraczający dopuszczalnego ustawą, ustanowienie zabezpieczenia roszczeń (np. w formie depozytu lub gwarancji) na pokrycie ewentualnych kosztów usunięcia odpadów, a także stosowanie monitoringu wizyjnego miejsca magazynowania, gdy wymaga tego przepis. Przekazywanie odpadów wyłącznie podmiotom posiadającym stosowne zezwolenia jest obowiązkiem, a jego naruszenie może skutkować odpowiedzialnością nawet wtedy, gdy to odbiorca dopuścił się porzucenia odpadów. Rzetelna dokumentacja przekazania (karty przekazania odpadów w BDO) jest kluczowym dowodem należytej staranności.

Strategie obrony w postępowaniu karnym i administracyjnym

Obrona w sprawie o nielegalne składowanie odpadów niebezpiecznych musi być prowadzona dwutorowo - w postępowaniu karnym i administracyjnym. W postępowaniu karnym z art. 183 k.k. kluczowe jest: zbadanie, czy zachowanie sprawcy faktycznie mogło zagrozić życiu, zdrowiu lub spowodować istotne obniżenie jakości środowiska (jest to znamię konieczne); ustalenie strony podmiotowej - czy czyn był umyślny, czy nieumyślny (art. 183 § 6 k.k. przewiduje łagodniejszą karę); wykazanie dochowania należytej staranności, jeżeli odpady porzucił nieuczciwy kontrahent; zakwestionowanie ustaleń biegłych co do rodzaju i niebezpiecznych właściwości odpadów. W postępowaniu administracyjnym warto kwestionować prawidłowość decyzji nakazującej usunięcie odpadów - czy adresat jest rzeczywiście posiadaczem odpadów, czy termin jest realny, czy organ prawidłowo ustalił stan faktyczny. Możliwe jest odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego, a następnie skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Ze względu na podwójny reżim odpowiedzialności i wysokie kary udział adwokata lub radcy prawnego jest praktycznie niezbędny od pierwszych czynności.

Jak długo trwa postępowanie i jakie są realne konsekwencje

Czas trwania spraw o nielegalne składowanie odpadów jest zróżnicowany. Postępowanie administracyjne w sprawie nakazu usunięcia odpadów może być prowadzone stosunkowo szybko, zwłaszcza w trybie pilnym z art. 26a ustawy o odpadach, gdy występuje bezpośrednie zagrożenie. Postępowanie karne z art. 183 k.k. trwa zwykle dłużej - od kilku miesięcy do nawet kilku lat przy złożonych sprawach wymagających opinii biegłych z zakresu ochrony środowiska, badań próbek gleby i wody oraz ustalenia łańcucha odpowiedzialności. Realne konsekwencje obejmują nie tylko karę (do 8 lat pozbawienia wolności, a w wariancie nieumyślnym do 2 lat lub grzywnę), ale też obowiązek pokrycia kosztów usunięcia odpadów, administracyjne kary pieniężne oraz - w przypadku przedsiębiorców - ryzyko cofnięcia zezwolenia i wpisu do rejestrów. Sąd karny może również orzec obowiązek naprawienia szkody oraz nawiązkę na rzecz organizacji ekologicznej. Dlatego tak istotne jest profesjonalne prowadzenie obrony oraz - tam gdzie to możliwe - dobrowolne usunięcie odpadów i naprawienie szkody, co bywa istotną okolicznością łagodzącą.