Naruszenie prawa własności przemysłowej – jakie grożą kary?

Naruszenie prawa własności przemysłowej w Polsce może pociągać za sobą dwa odrębne rodzaje odpowiedzialności: cywilną (roszczenia uprawnionego o zaniechanie, wydanie korzyści i odszkodowanie) oraz karną (grzywna, ograniczenie wolności lub pozbawienie wolności). Podstawowym aktem prawnym jest ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej (dalej: p.w.p.), która reguluje patenty, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe i oznaczenia geograficzne. Przepisy karne znajdują się w tytule X tej ustawy (art. 303-310). Warto od razu zaznaczyć, że artykuły 303, 304 i 305, o których mowa w tym tekście, to przepisy ustawy Prawo własności przemysłowej, a nie Kodeksu karnego, choć ich numeracja przypadkowo pokrywa się z numerami niektórych przepisów k.k. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo decyduje o tym, który sąd i w jakim trybie rozpoznaje sprawę. Poniżej omawiamy najczęstsze typy naruszeń, realne sankcje oraz to, co konkretnie może zrobić przedsiębiorca lub twórca, którego prawa naruszono.

Czym jest własność przemysłowa i jakie prawa chroni ustawa

Własność przemysłowa to zbiorcza nazwa praw wyłącznych przyznawanych przez Urząd Patentowy RP. Należą do niej: patenty na wynalazki, prawa ochronne na wzory użytkowe, prawa z rejestracji wzorów przemysłowych, prawa ochronne na znaki towarowe oraz prawa z rejestracji oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych. Każde z tych praw daje uprawnionemu monopol na korzystanie z rozwiązania w sposób zarobkowy lub zawodowy na terytorium Polski (a w przypadku znaków unijnych i patentów europejskich – na szerszym obszarze). Naruszeniem jest wkroczenie w ten monopol bez zgody uprawnionego, na przykład produkcja towaru objętego cudzym patentem, podrobienie zarejestrowanego znaku towarowego albo skopiowanie chronionego wzoru przemysłowego. Nie każde naruszenie jest przestępstwem – większość sporów toczy się wyłącznie na drodze cywilnej. Sankcja karna wchodzi w grę tylko w przypadkach wyraźnie wymienionych w art. 303-310 p.w.p.

Przywłaszczenie autorstwa wynalazku – art. 303 p.w.p.

Artykuł 303 p.w.p. penalizuje przywłaszczenie sobie autorstwa albo wprowadzenie w błąd innej osoby co do autorstwa cudzego projektu wynalazczego (wynalazku, wzoru użytkowego, wzoru przemysłowego lub topografii układu scalonego). Czyn ten zagrożony jest grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (art. 303 ust. 1). Jeżeli sprawca dopuszcza się tego czynu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, kara pozbawienia wolności sięga do 2 lat (art. 303 ust. 2). Typowy przykład to pracownik, który zgłasza do Urzędu Patentowego rozwiązanie opracowane przez kolegę i podaje siebie jako twórcę, albo osoba, która podpisuje cudzy projekt swoim nazwiskiem, by uzyskać premię lub awans. W oryginalnych, automatycznie generowanych treściach pojawiały się kwoty grzywien w dolarach – to błąd: polskie prawo posługuje się systemem stawek dziennych grzywny (art. 33 k.k.), a nie kwotami w walucie obcej.

Bezprawne zgłoszenie cudzego wynalazku i ujawnienie informacji – art. 304 p.w.p.

Artykuł 304 p.w.p. obejmuje dwie sytuacje. Po pierwsze, karze tego, kto nie będąc uprawnionym do uzyskania patentu, prawa ochronnego lub prawa z rejestracji, zgłasza cudzy projekt wynalazczy w celu uzyskania ochrony albo cudzy projekt ujawnia – grozi za to grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do 2 lat. Po drugie, łagodniej traktowany jest ten, kto dopuszcza się tego czynu nieumyślnie, będąc zobowiązanym do zachowania w tajemnicy uzyskanej informacji – tu sankcją jest grzywna. Przepis chroni przede wszystkim przed kradzieżą rozwiązania zanim twórca zdąży zgłosić je do ochrony, a także przed naruszeniem poufności przez osoby, które poznały projekt służbowo (np. doradca, kontrahent, współpracownik objęty umową o zachowaniu poufności). Warto pamiętać, że niezależnie od odpowiedzialności karnej, ujawnienie cudzej tajemnicy przedsiębiorstwa może rodzić odrębną odpowiedzialność z ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (art. 23).

Podrabianie znaków towarowych – art. 305 p.w.p.

Najczęściej spotykanym przestępstwem z zakresu własności przemysłowej jest oznaczanie towarów podrobionym znakiem towarowym (art. 305 p.w.p.). Karze podlega ten, kto w celu wprowadzenia do obrotu oznacza towary podrobionym znakiem towarowym (w tym zarejestrowanym znakiem, którego nie ma prawa używać) albo towary tak oznaczone wprowadza do obrotu – grozi za to grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do 2 lat (art. 305 ust. 1). Jeżeli sprawca uczynił sobie z tego procederu stałe źródło dochodu albo dopuszcza się go w stosunku do towaru o znacznej wartości, kara pozbawienia wolności wynosi od 6 miesięcy do 5 lat (art. 305 ust. 3). Przewidziano też typ uprzywilejowany (wypadek mniejszej wagi) zagrożony jedynie grzywną. To właśnie ten przepis stosuje się wobec sprzedawców podróbek odzieży, elektroniki czy kosmetyków oznaczonych logo znanych marek. W oryginalnej, generowanej automatycznie wersji tekstu widełki kar były podawane niespójnie – powyżej przedstawiono brzmienie zgodne z obowiązującą ustawą.

Odpowiedzialność cywilna – roszczenia uprawnionego

Niezależnie od ścieżki karnej, uprawniony z patentu, prawa ochronnego lub prawa z rejestracji może dochodzić roszczeń cywilnych. Zgodnie z art. 287 p.w.p. (naruszenie patentu) oraz art. 296 p.w.p. (naruszenie prawa ochronnego na znak towarowy) uprawniony może żądać: zaniechania naruszania, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści, a w razie zawinionego naruszenia – naprawienia szkody na zasadach ogólnych albo zapłaty sumy odpowiadającej opłacie licencyjnej (tzw. ryczałtowe odszkodowanie). Sąd może też orzec o podaniu wyroku do publicznej wiadomości oraz o losie towarów i środków użytych do naruszenia. Sprawy o naruszenie własności przemysłowej rozpoznają od 1 lipca 2020 r. wyspecjalizowane sądy własności intelektualnej (m.in. sądy okręgowe w Warszawie, Gdańsku, Poznaniu, Lublinie i Katowicach). Roszczenia majątkowe przedawniają się z upływem 3 lat od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o naruszeniu i o osobie naruszającej, jednak nie później niż z upływem 5 lat od dnia, w którym nastąpiło naruszenie.

Jak zgłosić naruszenie i zabezpieczyć dowody

Jeżeli odkryjesz naruszenie, kluczowe są dwa równoległe działania: zabezpieczenie dowodów i wybór ścieżki dochodzenia praw. Po pierwsze udokumentuj naruszenie – wykonaj zakup kontrolowany podróbki, zachowaj fakturę, zrób zrzuty ekranu ogłoszeń internetowych z datą, zabezpiecz egzemplarze towaru. Po drugie, w przypadku przestępstw z art. 303-305 p.w.p. ścigamy je co do zasady na wniosek pokrzywdzonego (art. 310 p.w.p.) – oznacza to, że trzeba złożyć zawiadomienie o przestępstwie wraz z wnioskiem o ściganie do prokuratury lub na policji. Po trzecie, równolegle warto wystąpić na drogę cywilną: przed wytoczeniem powództwa można złożyć do sądu wniosek o zabezpieczenie dowodów lub o zabezpieczenie roszczeń (np. zajęcie partii podrobionego towaru). W sprawach importu podróbek pomocne jest zgłoszenie wniosku o ochronę celną do Krajowej Administracji Skarbowej, dzięki czemu organy celne zatrzymują towar na granicy. Profesjonalny pełnomocnik (rzecznik patentowy lub adwokat) pomoże dobrać optymalną strategię.

Wymiar kary – od czego zależy i jak się bronić

Na wysokość kary wpływa przede wszystkim skala procederu, wartość towaru, działanie w warunkach stałego źródła dochodu oraz wcześniejsza karalność. Sąd bierze pod uwagę dyrektywy wymiaru kary z art. 53 k.k.: stopień winy, społeczną szkodliwość czynu oraz cele zapobiegawcze i wychowawcze. W praktyce wobec drobnych sprzedawców podróbek częste są kary grzywny lub ograniczenia wolności, a przy zorganizowanym, dochodowym procederze – kary pozbawienia wolności. Linie obrony, które realnie wchodzą w grę, to m.in.: brak zamiaru wprowadzenia towaru do obrotu (np. zakup na własny użytek), brak świadomości, że znak jest podrobiony, wygaśnięcie lub unieważnienie prawa wyłącznego uprawnionego, wyczerpanie prawa (towar oryginalny wprowadzony legalnie do obrotu w EOG), albo działanie w granicach dozwolonego użytku patentu. Z uwagi na techniczny charakter spraw, obrona niemal zawsze wymaga współpracy adwokata z rzecznikiem patentowym.