Jaka jest kara za płacenie pod stołem? Konsekwencje wynagrodzenia poza umową

„Płacenie pod stołem" to potoczne określenie sytuacji, w której pracodawca wypłaca pracownikowi część lub całość wynagrodzenia poza oficjalną umową, w gotówce „do ręki", bez zgłoszenia tej kwoty do urzędu skarbowego i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Czasem przybiera to formę pracy całkowicie „na czarno", a czasem umowy opiewającej na zaniżoną kwotę (np. najniższą krajową), gdy faktyczna pensja jest wyższa. Wbrew obiegowej opinii, że ryzykuje wyłącznie pracodawca, polskie prawo przewiduje odpowiedzialność po obu stronach. Pracodawca naraża się przede wszystkim na odpowiedzialność karną skarbową jako płatnik podatku i składek oraz na kary za wykroczenia przeciwko prawom pracownika. Pracownik, który przyjmuje niezgłoszone wynagrodzenie i nie wykazuje go w rozliczeniu podatkowym, może odpowiadać za uchylanie się od opodatkowania. UWAGA: Ten artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady prawnej ani opinii prawnej i nie gwarantuje konkretnego rozstrzygnięcia w indywidualnej sprawie. Wysokość kary w konkretnym przypadku zależy od wielu okoliczności (kwota uszczuplenia, wina, czynny żal) i ostatecznie ustala ją sąd lub organ prowadzący postępowanie. W razie wątpliwości skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.

Czym jest płacenie pod stołem i dlaczego jest nielegalne

Z punktu widzenia prawa wynagrodzenie pracownika jest opodatkowane (zaliczka na podatek dochodowy od osób fizycznych) i oskładkowane (składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne). To pracodawca pełni rolę płatnika - czyli podmiotu, który ma obowiązek obliczyć, pobrać i przekazać do urzędu skarbowego oraz ZUS należne kwoty. Wypłacając pensję „pod stołem", pracodawca nie wykazuje rzeczywistego wynagrodzenia, przez co: - nie pobiera i nie wpłaca pełnej zaliczki na podatek dochodowy, - zaniża lub w ogóle nie odprowadza składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, - prowadzi nierzetelną dokumentację (listy płac, deklaracje). Takie działanie godzi w interes finansowy państwa (uszczuplenie należności publicznoprawnych), dlatego jest sankcjonowane głównie przez Kodeks karny skarbowy. Jednocześnie narusza prawa pracownika - zaniża podstawę przyszłej emerytury, świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, zasiłku dla bezrobotnych czy zdolność kredytową. Z tego powodu w grę wchodzą także przepisy Kodeksu pracy oraz przepisy o ubezpieczeniach społecznych. Warto podkreślić, że pracownik, którego wynagrodzenie było wypłacane „pod stołem", nie traci roszczeń płacowych - w razie sporu sąd pracy może ustalić rzeczywistą wysokość pensji na podstawie zgromadzonych dowodów. Niezgłoszenie dochodu nie czyni go bowiem „nielegalnym" w relacji pracownik - pracodawca.

Kary dla pracodawcy - Kodeks karny skarbowy

Pracodawca, który wypłaca wynagrodzenie poza umową, jako płatnik odpowiada przede wszystkim na gruncie Kodeksu karnego skarbowego (KKS). Niepobranie podatku - art. 78 KKS. Przepis dotyczy płatnika, który nie pobiera podatku albo pobiera go w kwocie niższej od należnej. Zaniżając zgłoszone wynagrodzenie, pracodawca pobiera zaniżoną zaliczkę PIT, co wypełnia znamiona tego czynu. Niewpłacenie pobranego podatku - art. 77 KKS. Zgodnie z art. 77 § 1 KKS płatnik lub inkasent, który pobranego podatku nie wpłaca w terminie na rzecz właściwego organu, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych albo karze pozbawienia wolności do lat 3, albo obu tym karom łącznie. Jeżeli kwota niewpłaconego podatku jest małej wartości, sprawcy grozi grzywna do 720 stawek dziennych (art. 77 § 2), a gdy nie przekracza ustawowego progu - grzywna za wykroczenie skarbowe (art. 77 § 3). Nierzetelne deklaracje - art. 56 KKS. Jeżeli pracodawca, składając deklarację organowi podatkowemu, podaje nieprawdę lub zataja prawdę i naraża podatek na uszczuplenie, może odpowiadać za oszustwo podatkowe z art. 56 § 1 KKS - grzywna do 720 stawek dziennych albo kara pozbawienia wolności, albo obie te kary łącznie. W typie uprzywilejowanym (mała wartość) grozi grzywna do 720 stawek dziennych (§ 2), a poniżej ustawowego progu - grzywna za wykroczenie skarbowe (§ 3). Jak liczona jest grzywna w stawkach dziennych? Sąd najpierw ustala liczbę stawek (zależną od wagi czynu), a potem wysokość jednej stawki - uzależnioną od sytuacji majątkowej i dochodów sprawcy. Maksymalna grzywna w stawkach dziennych w sprawach skarbowych to właśnie 720 stawek. Realna kwota może więc sięgnąć od kilku tysięcy do nawet kilkuset tysięcy złotych, w zależności od skali uszczuplenia i kondycji finansowej sprawcy.

Kary z Kodeksu pracy i strona składkowa (ZUS)

Niezależnie od odpowiedzialności karnej skarbowej, płacenie pod stołem to często wykroczenie przeciwko prawom pracownika. Wykroczenia z art. 281 Kodeksu pracy. Pracodawca lub osoba działająca w jego imieniu, która m.in. nie potwierdza na piśmie warunków zatrudnienia, zawiera umowę cywilnoprawną w warunkach właściwych dla umowy o pracę albo narusza obowiązki wobec pracownika, podlega karze grzywny od 1000 zł do 30 000 zł. Grzywnę nakłada Państwowa Inspekcja Pracy (w postępowaniu mandatowym do określonej kwoty) lub sąd. Praca „na czarno" i zaniżanie warunków zatrudnienia typowo łączą się z naruszeniami z tego katalogu. Skutki na gruncie ubezpieczeń społecznych. Zaniżanie podstawy wymiaru składek oznacza, że do ZUS trafiają niższe kwoty, niż powinny. ZUS, np. w wyniku kontroli, może zakwestionować zaniżoną podstawę, ustalić prawidłowy wymiar składek i naliczyć zaległości wraz z odsetkami za zwłokę, a także zastosować przewidziane ustawą sankcje wobec płatnika. To pracodawca jako płatnik składek ponosi główny ciężar tych konsekwencji finansowych. Wiele sygnałów o płaceniu pod stołem trafia do organów właśnie od pracowników lub byłych pracowników - kontrole PIP, ZUS i urzędu skarbowego bywają inicjowane skargą. Skutkiem może być równoległe postępowanie karnoskarbowe, składkowe i z zakresu prawa pracy.

Co grozi pracownikowi i jak ograniczyć ryzyko

Pracownik również nie jest bezpieczny. Jeżeli świadomie przyjmuje niezgłoszone wynagrodzenie i nie wykazuje całego dochodu w rocznym zeznaniu podatkowym, może odpowiadać za: - uchylanie się od opodatkowania (art. 54 KKS) - gdy nie ujawnia przedmiotu lub podstawy opodatkowania albo nie składa deklaracji, narażając podatek na uszczuplenie. Grozi za to grzywna do 720 stawek dziennych albo kara pozbawienia wolności, albo obie te kary łącznie; w przypadku małej wartości - grzywna do 720 stawek dziennych, a poniżej ustawowego progu - grzywna za wykroczenie skarbowe, - albo czyn z art. 56 KKS, jeżeli składa zeznanie i zataja w nim część dochodu. Jak ograniczyć ryzyko? Najpewniejszym rozwiązaniem jest doprowadzenie do legalizacji zatrudnienia: zgłoszenie pełnego wynagrodzenia, korekta dokumentów i rozliczeń. Czynny żal i korekta deklaracji. Kodeks karny skarbowy przewiduje instytucje, które pozwalają uniknąć kary. Zgodnie z art. 16 KKS nie podlega karze sprawca, który zawiadomi organ ścigania o popełnionym czynie, ujawniając istotne okoliczności, w tym osoby współdziałające - pod warunkiem uiszczenia w całości wymagalnej należności publicznoprawnej w wyznaczonym terminie. Z kolei art. 16a KKS chroni przed karą tego, kto złoży prawnie skuteczną korektę deklaracji i niezwłocznie ureguluje uszczuploną należność. Co istotne, czynny żal i korekta są nieskuteczne, jeżeli organ już wszczął postępowanie lub ujawnił czyn - dlatego liczy się czas. W każdym przypadku warto wcześniej skonsultować sytuację z prawnikiem lub doradcą podatkowym, aby dobrać właściwy tryb działania i prawidłowo obliczyć zaległość wraz z odsetkami.