Kto nakłada kary dyscyplinarne na osadzonych i pracowników?

Pytanie "kto nakłada kary dyscyplinarne?" nie ma jednej odpowiedzi - wszystko zależy od tego, w jakim kontekście rozgrywa się postępowanie. Inny organ odpowiada za dyscyplinę osadzonych w zakładzie karnym, inny za pracowników na etacie, a jeszcze inny za przedstawicieli zawodów regulowanych (adwokatów, lekarzy, urzędników). Łączy je jednak wspólna zasada: kara dyscyplinarna może być nałożona tylko przez uprawniony organ, w ustawowej procedurze i z poszanowaniem prawa ukaranego do obrony oraz odwołania. Poniżej wyjaśniamy, kto i na jakiej podstawie wymierza kary dyscyplinarne wobec osadzonych w polskich więzieniach (gdzie najczęściej powstaje to pytanie), jakie kary wchodzą w grę, jak przebiega procedura oraz jak wygląda dyscyplina w prawie pracy i w samorządach zawodowych.

Dyrektor zakładu karnego - organ właściwy wobec skazanych

Wobec osadzonych odbywających karę pozbawienia wolności organem właściwym do wymierzania kar dyscyplinarnych jest dyrektor zakładu karnego (lub aresztu śledczego). Wynika to wprost z Kodeksu karnego wykonawczego - art. 144 § 1 kkw stanowi, że kary dyscyplinarne wymierza dyrektor zakładu karnego. Dyrektor może też upoważnić innego funkcjonariusza Służby Więziennej do wymierzania kar (z wyjątkiem kar najsurowszych). Nadzór nad legalnością i prawidłowością wykonania kary pozbawienia wolności sprawuje sędzia penitencjarny, który czuwa nad przestrzeganiem praw osadzonych, oraz - w pionie administracji - Dyrektor Generalny Służby Więziennej i Minister Sprawiedliwości. To istotna różnica wobec wersji upraszczających, że karę nakłada "wychowawca" - wychowawca może wnioskować o ukaranie, ale formalną decyzję podejmuje dyrektor.

Rodzaje kar dyscyplinarnych wobec osadzonych - art. 143 kkw

Katalog kar dyscyplinarnych wymierzanych skazanym jest zamknięty i określony w art. 143 § 1 kkw. Należą do niego m.in.: nagana; pozbawienie wszystkich lub niektórych niewykorzystanych przez skazanego nagród lub ulg albo zawieszenie ich na okres do 3 miesięcy; pozbawienie korzystania z udziału w niektórych zajęciach kulturalno-oświatowych lub sportowych (z wyjątkiem korzystania z książek i prasy) na okres do 3 miesięcy; pozbawienie możliwości otrzymania jednej lub kilku paczek żywnościowych w ciągu roku; pozbawienie lub ograniczenie możliwości dokonywania zakupów artykułów żywnościowych lub wyrobów tytoniowych na okres do 3 miesięcy; udzielanie widzeń w sposób uniemożliwiający bezpośredni kontakt na okres do 3 miesięcy; obniżenie przypadającej skazanemu części wynagrodzenia za pracę; oraz najsurowsza kara - umieszczenie w celi izolacyjnej na okres do 28 dni. Ważne: za jedno przewinienie wymierza się tylko jedną karę dyscyplinarną (zasada wynikająca z art. 143 i 144 kkw), co odpowiada zakazowi podwójnego karania.

Procedura wymierzania kary skazanemu

Postępowanie dyscyplinarne wobec skazanego ma chronić go przed dowolnością. Przed wymierzeniem kary dyscyplinarnej dyrektor (lub upoważniony funkcjonariusz) wysłuchuje obwinionego oraz zapoznaje się z opinią wychowawcy, jeżeli jest to konieczne dla wyjaśnienia okoliczności przewinienia. Wymierzając karę, bierze się pod uwagę rodzaj i okoliczności czynu, stosunek skazanego do popełnionego przewinienia, dotychczasową postawę oraz cele wychowawcze i zapobiegawcze (art. 144 i 148 kkw). Kara umieszczenia w celi izolacyjnej - jako najsurowsza - wymaga uprzedniej zgody lekarza lub psychologa stwierdzającej zdolność skazanego do jej odbycia oraz objęcia go opieką medyczną. Decyzja o ukaraniu powinna mieć formę pozwalającą na jej kontrolę i być zakomunikowana skazanemu. Postępowania nie wolno prowadzić z naruszeniem godności osadzonego.

Prawo osadzonego do zaskarżenia kary dyscyplinarnej

Skazany nie jest pozbawiony środków obrony. Zgodnie z art. 7 kkw skazany może zaskarżyć do sądu penitencjarnego decyzję organu wykonawczego (w tym dyrektora zakładu karnego) z powodu jej niezgodności z prawem. Skargę na decyzję dyscyplinarną wnosi się w terminie 7 dni od daty ogłoszenia lub doręczenia decyzji. Sąd penitencjarny może decyzję utrzymać w mocy, uchylić albo zmienić - nie może jednak orzec na niekorzyść skazanego. Ponadto dyrektor lub sędzia penitencjarny może w uzasadnionych przypadkach zawiesić wykonanie kary dyscyplinarnej, darować ją lub uznać za niebyłą, jeżeli przemawiają za tym względy wychowawcze (art. 149 kkw). To realne gwarancje proceduralne, które odróżniają legalne ukaranie od dowolnej represji.

Odpowiedzialność dyscyplinarna funkcjonariuszy Służby Więziennej

Odrębną kategorią jest dyscyplina samych funkcjonariuszy Służby Więziennej - to dwa różne reżimy, których oryginalny tekst nie rozróżniał. Odpowiedzialność dyscyplinarną funkcjonariuszy reguluje ustawa z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej. Kary dyscyplinarne wobec funkcjonariusza wymierza właściwy przełożony dyscyplinarny (np. dyrektor jednostki, Dyrektor Generalny), w postępowaniu dyscyplinarnym z udziałem rzecznika dyscyplinarnego. Katalog kar obejmuje m.in. naganę, ostrzeżenie o niepełnej przydatności na zajmowanym stanowisku, wyznaczenie na niższe stanowisko, a w najpoważniejszych przypadkach wydalenie ze służby. Funkcjonariuszowi przysługuje odwołanie do wyższego przełożonego dyscyplinarnego, a następnie skarga do sądu administracyjnego. Postępowanie można wznowić, np. po prawomocnym uniewinnieniu w sprawie karnej dotyczącej tego samego czynu.

Kary porządkowe w prawie pracy - kto je nakłada

W zwykłym stosunku pracy odpowiednikiem dyscypliny jest odpowiedzialność porządkowa pracownika. Organem właściwym do nałożenia kary jest pracodawca, a podstawą art. 108 Kodeksu pracy. Pracodawca może zastosować karę upomnienia, nagany, a za nieprzestrzeganie przepisów bezpieczeństwa, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia czy stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości - także karę pieniężną (w granicach określonych w art. 108 § 3 KP). Kara nie może być zastosowana po upływie 2 tygodni od powzięcia wiadomości o naruszeniu i po upływie 3 miesięcy od jego dopuszczenia się; przed ukaraniem pracodawca musi pracownika wysłuchać (art. 109 KP). Pracownik, który uważa karę za bezzasadną, może w ciągu 7 dni wnieść sprzeciw (art. 112 KP), a po jego odrzuceniu - wystąpić do sądu pracy o uchylenie kary.

Dyscyplina w samorządach zawodowych - sądy dyscyplinarne

W zawodach zaufania publicznego kary dyscyplinarne nakładają wyspecjalizowane organy samorządów zawodowych - sądy dyscyplinarne. Adwokatów sądzi sąd dyscyplinarny izby adwokackiej (Prawo o adwokaturze), radców prawnych - okręgowy sąd dyscyplinarny (ustawa o radcach prawnych), lekarzy - sądy lekarskie (ustawa o izbach lekarskich), a sędziów i prokuratorów - odpowiednio sądy dyscyplinarne przy sądach apelacyjnych i Izba Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego. Postępowanie inicjuje rzecznik dyscyplinarny, a od orzeczeń przysługują odwołania, często z kasacją do Sądu Najwyższego. Kary sięgają od upomnienia i nagany, przez kary pieniężne i zawieszenie w prawie wykonywania zawodu, aż po pozbawienie prawa wykonywania zawodu (wydalenie z samorządu). Wspólny mianownik wszystkich tych systemów to: właściwy organ, ustawowa procedura, prawo do obrony i kontrola odwoławcza.