Fałszowanie dzieł sztuki – kwalifikacja karna i linie obrony (art. 286 i 270 KK)

Fałszowanie dzieł sztuki kojarzy się z głośnymi aferami i obrazami sprzedawanymi jako utracone arcydzieła. W praktyce jednak polskie prawo nie zna odrębnego przestępstwa o nazwie 'fałszerstwo dzieła sztuki'. Czyny tego rodzaju kwalifikuje się na podstawie kilku różnych przepisów: najczęściej oszustwa z art. 286 Kodeksu karnego, fałszerstwa dokumentów z art. 270 KK (gdy fałszywe są certyfikaty czy ekspertyzy), a także przepisów karnych ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. To właśnie ta 'wieloprzepisowość' decyduje o tym, jak buduje się obronę. W tym artykule wyjaśniamy, na czym realnie polega odpowiedzialność za podrobienie i wprowadzenie do obrotu fałszywego dzieła, jakie kary faktycznie grożą oraz jakie linie obrony stosuje obrońca – od kwestionowania zamiaru oszukania, przez badanie proweniencji, po wartość dowodową opinii biegłych.

Jak polskie prawo kwalifikuje fałszowanie dzieł sztuki

Kluczowe znaczenie ma rozróżnienie dwóch sytuacji. Samo wykonanie kopii cudzego obrazu nie jest przestępstwem – kopiowanie do celów prywatnych czy ćwiczeniowych jest dozwolone. Przestępstwem staje się dopiero wprowadzenie kopii do obrotu jako oryginału, czyli wprowadzenie nabywcy w błąd co do autorstwa lub autentyczności w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. Wtedy podstawą jest art. 286 § 1 KK (oszustwo). Jeżeli fałszerz podrabia podpis artysty na płótnie albo tworzy fałszywy certyfikat autentyczności, ekspertyzę lub metrykę dzieła, dochodzi dodatkowo do fałszerstwa dokumentów z art. 270 KK. Naruszenie praw autorskich (np. przywłaszczenie autorstwa, rozpowszechnianie cudzego utworu pod własnym lub fałszywym nazwiskiem) penalizują z kolei art. 115 i nast. ustawy z 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Gdy fałszerstwo dotyczy zabytku, znaczenie mają przepisy karne ustawy z 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. To rozróżnienie ma praktyczny wymiar: od trafnej kwalifikacji zależy zagrożenie karą i tryb ścigania.

Jakie kary realnie grożą

Najczęstsza kwalifikacja – oszustwo z art. 286 § 1 KK – zagrożona jest karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W wypadku mniejszej wagi (art. 286 § 3 KK) grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat. Jeżeli oszustwo dotyczy mienia znacznej wartości (powyżej 200 000 zł) albo dobra o szczególnym znaczeniu dla kultury, kwalifikacja może przejść na art. 294 KK, gdzie zagrożenie wzrasta do 10 lat pozbawienia wolności. Towarzyszące fałszerstwo certyfikatu lub podpisu (art. 270 § 1 KK) zagrożone jest grzywną, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Przy ustalaniu kary sąd kieruje się dyrektywami z art. 53 KK, biorąc pod uwagę m.in. wysokość szkody, sposób działania, dotychczasową niekaralność oraz naprawienie szkody. Trzeba zaznaczyć, że krążące w internecie informacje o 'wieloletnich wyrokach jak w sprawie van Meegerena' opisują prawo holenderskie sprzed dekad, a nie polski stan prawny – dla polskiego czytelnika nie mają one waloru informacyjnego.