Obrona w sprawach o uwolnienie niebezpiecznych substancji do środowiska - co robi adwokat?

Zanieczyszczenie wody, powietrza lub gleby albo niewłaściwe postępowanie z odpadami i substancjami niebezpiecznymi to w Polsce nie tylko problem administracyjny, ale realne przestępstwo. Rozdział XXII Kodeksu karnego ("Przestępstwa przeciwko środowisku") oraz przepisy ustawy Prawo ochrony środowiska tworzą ramy, w których może znaleźć się zarówno osoba fizyczna, jak i osoba zarządzająca firmą. Rola obrońcy polega na ustaleniu, czy doszło do realnego naruszenia, kto faktycznie ponosi odpowiedzialność oraz czy spełnione są ustawowe znamiona czynu zabronionego.

Podstawa prawna i grożące kary

Najczęściej zastosowanie znajdują art. 182 i art. 183 Kodeksu karnego. Art. 182 § 1 dotyczy zanieczyszczenia wody, powietrza lub powierzchni ziemi substancją albo promieniowaniem w takich ilościach lub postaci, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka lub spowodować istotne obniżenie jakości środowiska - grozi za to kara od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Art. 183 obejmuje nielegalne składowanie, transport, przetwarzanie czy porzucanie odpadów lub substancji niebezpiecznych i przewiduje karę do 10 lat pozbawienia wolności. Jeżeli następstwem czynu jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, sprawca podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 3 lata. Przy działaniu nieumyślnym kary są łagodniejsze (grzywna, ograniczenie wolności lub pozbawienie wolności do 3 lat przy art. 182). Warto zaznaczyć, że przepisy zaostrzono ustawą z 22 lipca 2022 r. o przeciwdziałaniu przestępczości środowiskowej.

Kto odpowiada - osoba fizyczna czy firma

Odpowiedzialność karna w polskim prawie jest co do zasady indywidualna - ponosi ją konkretna osoba, której można przypisać winę (np. osoba decyzyjna w zakładzie, kierownik odpowiedzialny za gospodarkę odpadami). Niezależnie od tego wobec podmiotu zbiorowego (spółki) może być prowadzone postępowanie na podstawie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, a organy ochrony środowiska mogą nakładać administracyjne kary pieniężne. Zadaniem obrony jest oddzielenie odpowiedzialności indywidualnej od zbiorowej oraz wykazanie, czy danej osobie można w ogóle przypisać sprawstwo i winę.

Na czym polega praca obrońcy

Obrońca analizuje, czy zostały spełnione wszystkie znamiona czynu: czy substancja rzeczywiście stwarzała zagrożenie wymagane przez ustawę, czy istnieje związek przyczynowy między działaniem klienta a skutkiem oraz czy zachowano wymagane pozwolenia i procedury. Istotne są dowody techniczne - pomiary, ekspertyzy biegłych z zakresu ochrony środowiska, dokumentacja zakładu i pozwolenia. Obrona może też wskazywać na działania ograniczające skutki (zabezpieczenie miejsca, zgłoszenie służbom), które wpływają na wymiar kary. W postępowaniu liczy się rzetelna dokumentacja i współpraca z biegłymi, a nie ogólne deklaracje.