Zgoda a przestępstwa seksualne w związkach – co mówi prawo?

Zgoda na kontakt seksualny musi być świadoma, dobrowolna i może zostać wycofana w każdej chwili. Pozostawanie w związku ani małżeństwo nie oznaczają domniemanej zgody na współżycie. Od 13 lutego 2025 r. obowiązuje znowelizowana definicja zgwałcenia, która wprost opiera się na braku zgody drugiej osoby, a nie wyłącznie na jej fizycznym oporze. To istotna zmiana praktyczna: ofiara nie musi już wykazywać, że stawiała opór, aby czyn został zakwalifikowany jako przestępstwo.

Definicja zgwałcenia po nowelizacji z 2025 r.

Zgodnie z art. 197 Kodeksu karnego zgwałcenia dopuszcza się ten, kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego przemocą, groźbą bezprawną, podstępem albo w inny sposób mimo braku jej zgody (lub gdy zgoda nie została wyrażona w sposób świadomy i dobrowolny). Nowelizacja z 2024 r., obowiązująca od lutego 2025 r., przeniosła punkt ciężkości z oporu ofiary na ustalenie, czy zgoda w ogóle istniała. Przestępstwo to jest obecnie ścigane z oskarżenia publicznego (wcześniej wymagało wniosku pokrzywdzonego). Typ podstawowy zagrożony jest karą pozbawienia wolności od lat 2, a typy kwalifikowane (m.in. zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem lub wobec osoby poniżej 15 lat) – znacznie surowszymi karami, łącznie z karą do 25 lat lub dożywocia w najcięższych przypadkach.

Kiedy zgoda jest nieważna

Zgoda uzyskana podstępem, pod wpływem przymusu lub groźby nie jest zgodą w rozumieniu prawa. Nie może też skutecznie wyrazić zgody osoba, która z powodu stanu psychicznego, upojenia alkoholowego, odurzenia lub innej niezdolności nie jest w stanie rozpoznać znaczenia czynu albo pokierować swoim postępowaniem (art. 198 KK – wykorzystanie bezradności lub niepoczytalności). Odrębną i bezwzględną granicę wyznacza wiek: osoba poniżej 15. roku życia nie może prawnie wyrazić zgody na czynność seksualną, a obcowanie płciowe z taką osobą jest przestępstwem z art. 200 KK niezależnie od jej deklaracji.

Prawa osoby pokrzywdzonej

Pokrzywdzony przestępstwem seksualnym ma prawo do bezpłatnej pomocy prawnej, wsparcia psychologicznego oraz do przesłuchania w warunkach ograniczających wtórną wiktymizację. Osoby pokrzywdzone, zwłaszcza małoletnie poniżej 15 lat, korzystają z trybu przesłuchania przewidzianego w art. 185a-185c KPK (przesłuchanie przez sąd, w odpowiednio przygotowanym pomieszczeniu, z udziałem psychologa). Realne wsparcie zapewniają m.in. ogólnopolski telefon Niebieska Linia oraz Fundusz Sprawiedliwości finansujący pomoc dla ofiar przestępstw. Warto skonsultować sprawę z adwokatem lub radcą prawnym przed złożeniem zawiadomienia.