Przestępstwa przeciwko wolności (art. 189-193 k.k.) a rehabilitacja i zatarcie skazania

Pojęcie 'rehabilitacji' w kontekście przestępstw przeciwko wolności bywa mylące, bo łączy w sobie trzy różne rzeczy: resocjalizację skazanego w trakcie odbywania kary, leczenie sprawców z zaburzeniami lub uzależnieniem oraz tzw. rehabilitację prawną, czyli zatarcie skazania. Ten artykuł porządkuje te zagadnienia w oparciu o aktualne prawo polskie. Wyjaśniamy, jakie czyny Kodeks karny zalicza do przestępstw przeciwko wolności (Rozdział XXIII, art. 189-193 k.k.), jakie grożą za nie kary, jak działa system resocjalizacji i terapii w Kodeksie karnym wykonawczym oraz kiedy i na jakich warunkach skazanie zostaje zatarte, dzięki czemu osoba uznawana jest za niekaraną. To wiedza praktyczna zarówno dla pokrzywdzonych, jak i dla osób, które mają za sobą wyrok i chcą wrócić do normalnego funkcjonowania.

Czym są przestępstwa przeciwko wolności (Rozdział XXIII k.k.)

Przestępstwa przeciwko wolności to grupa czynów zebrana w Rozdziale XXIII Kodeksu karnego, chroniących wolność osobistą, swobodę decyzji i nietykalność sfery prywatnej. Najważniejsze z nich to: art. 189 k.k. - bezprawne pozbawienie człowieka wolności (kara od 3 miesięcy do 5 lat, a w typach kwalifikowanych, np. ze szczególnym udręczeniem, od roku do 10 lat lub surowiej); art. 189a k.k. - handel ludźmi, zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat; art. 190 k.k. - groźba karalna (do 3 lat pozbawienia wolności); art. 190a k.k. - uporczywe nękanie, czyli tzw. stalking, oraz podszywanie się pod inną osobę (do 8 lat w typie podstawowym wprowadzonym nowelizacją); art. 191 k.k. - zmuszanie do określonego zachowania przemocą lub groźbą; art. 191a k.k. - utrwalanie wizerunku nagiej osoby bez zgody; art. 192 k.k. - wykonanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta; art. 193 k.k. - naruszenie miru domowego. Łączy je to, że godzą w autonomię i swobodę jednostki - dlatego pytanie o 'rehabilitację' sprawcy ma tu wymiar nie tylko prawny, ale i społeczny.

Resocjalizacja - cel wykonywania kary, nie tylko jej dolegliwość

Polski system karny nie ogranicza się do odpłaty. Zgodnie z art. 67 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego wykonywanie kary pozbawienia wolności ma na celu wzbudzanie w skazanym woli współdziałania w kształtowaniu jego społecznie pożądanych postaw, w szczególności poczucia odpowiedzialności oraz potrzeby przestrzegania porządku prawnego, a tym samym powstrzymania się od powrotu do przestępstwa. To definicja resocjalizacji wpisana wprost do ustawy. Służą temu konkretne narzędzia: praca, nauczanie, zajęcia kulturalno-oświatowe, podtrzymywanie kontaktów z rodziną oraz oddziaływania specjalistyczne. Kodeks przewiduje trzy systemy wykonywania kary - programowanego oddziaływania, terapeutyczny i zwykły (art. 81 k.k.w.). Dla wielu sprawców przestępstw przeciwko wolności, zwłaszcza tych, u których stwierdzono zaburzenia, kluczowy jest system terapeutyczny.

System terapeutyczny i leczenie uzależnień w zakładzie karnym

System terapeutyczny (art. 96-98 k.k.w.) przeznaczony jest dla skazanych z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi, upośledzonych umysłowo, uzależnionych od alkoholu albo innych środków odurzających lub psychotropowych oraz skazanych niepełnosprawnych fizycznie, wymagających oddziaływania specjalistycznego. Wykonywanie kary w tym systemie ma zapobiec pogłębianiu się patologicznych cech osobowości, przywracać równowagę psychiczną i kształtować umiejętność współżycia społecznego. Odrębną podstawą jest obowiązek leczenia: sąd może orzec wobec sprawcy uzależnionego środek zabezpieczający lub zobowiązać go do poddania się terapii. W warunkach wolnościowych, przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary lub przy dozorze, sąd może nałożyć obowiązek poddania się leczeniu odwykowemu lub terapii (art. 72 k.k.). To istotne dla sprawców, u których przemoc wobec wolności drugiej osoby wiązała się z alkoholem lub zaburzeniami - terapia nie zastępuje kary, lecz zwiększa szansę, że nie dojdzie do recydywy.

Środki zabezpieczające wobec sprawców niepoczytalnych lub niebezpiecznych

Gdy sprawca przestępstwa przeciwko wolności działał w stanie niepoczytalności (art. 31 § 1 k.k.) albo jest stwarzającym zagrożenie z powodu zaburzeń, kara ustępuje miejsca środkom zabezpieczającym uregulowanym w art. 93a-93g Kodeksu karnego. Należą do nich m.in. elektroniczna kontrola miejsca pobytu, terapia, terapia uzależnień oraz - jako ostateczność - pobyt w zakładzie psychiatrycznym. Sąd stosuje środek zabezpieczający tylko wtedy, gdy jest to konieczne, by zapobiec ponownemu popełnieniu czynu zabronionego, a środek musi być proporcjonalny do stopnia społecznej szkodliwości potencjalnego czynu i prawdopodobieństwa jego popełnienia (zasada proporcjonalności z art. 93b k.k.). Co istotne, środki te podlegają okresowej kontroli sądu - nie mogą trwać bezterminowo bez weryfikacji ich zasadności, sąd nie rzadziej niż co 6 miesięcy bada, czy pobyt w zakładzie jest nadal potrzebny. To gwarancja chroniąca przed nadmierną i nieograniczoną w czasie ingerencją w wolność osobistą.

Rehabilitacja prawna, czyli zatarcie skazania (art. 106-108 k.k.)

Najbliższym polskim odpowiednikiem 'rehabilitacji' w znaczeniu odzyskania czystej kartoteki jest zatarcie skazania. Zgodnie z art. 106 Kodeksu karnego z chwilą zatarcia skazania uważa się je za niebyłe, a wpis o skazaniu usuwa się z Krajowego Rejestru Karnego - od tego momentu osoba może zgodnie z prawem twierdzić, że nie była karana. Terminy zależą od rodzaju kary: przy karze pozbawienia wolności zatarcie następuje z mocy prawa po upływie 10 lat od wykonania, darowania albo przedawnienia jej wykonania (art. 107 § 1 k.k.), przy czym sąd może na wniosek skrócić ten okres do 5 lat, jeśli skazany przestrzegał porządku prawnego, a kara nie przekraczała 3 lat. Przy grzywnie lub karze ograniczenia wolności zatarcie następuje z mocy prawa po roku (art. 107 § 4 k.k.), a przy odstąpieniu od wymierzenia kary - po roku od wydania prawomocnego orzeczenia (art. 107 § 5 k.k.). Jeżeli sprawcę skazano za kilka przestępstw, zatarcie nie może nastąpić częściowo - następuje jednocześnie wobec wszystkich (art. 108 k.k.). Niektóre najpoważniejsze przestępstwa (np. przeciwko wolności seksualnej na szkodę małoletniego, gdy sprawcę skazano na karę powyżej 3 lat) nie podlegają zatarciu.

Jak wspierać reintegrację po wyroku - rola obrońcy i kuratora

Powrót do społeczeństwa po skazaniu za przestępstwo przeciwko wolności wymaga aktywnych działań, a nie biernego oczekiwania. W trakcie odbywania kary realne znaczenie mają: warunkowe przedterminowe zwolnienie (art. 77-82 k.k.), które sąd penitencjarny może orzec po odbyciu połowy kary, jeśli postawa, właściwości i zachowanie skazanego uzasadniają przekonanie, że nie wróci do przestępstwa, a także udział w programach readaptacji prowadzonych przez kuratorów i organizacje pozarządowe. Adwokat lub radca prawny pomaga: złożyć wniosek o warunkowe zwolnienie wraz z dokumentacją (opinia wychowawcy, zaświadczenia o pracy i terapii), wystąpić o skrócenie okresu zatarcia skazania, a po jego zatarciu zadbać o usunięcie wpisu z KRK. Po stronie pokrzywdzonego pełnomocnik dochodzi naprawienia szkody (art. 46 k.k.), środka karnego zakazu kontaktowania się lub zbliżania (art. 41a k.k.) oraz monitoruje przestrzeganie nałożonych zakazów. Honorarium ustalane jest indywidualnie - w polskim procesie karnym nie obowiązuje wynagrodzenie zależne wyłącznie od wyniku sprawy.