Sprawy o narkotyki i substancje stymulujące – kary, obrona i prawa zatrzymanego

Zarzut związany z narkotykami lub innymi substancjami stymulującymi (w tym tzw. dopalaczami, czyli środkami zastępczymi i nowymi substancjami psychoaktywnymi) należy w Polsce do najczęściej stawianych zarzutów karnych. Reguluje je przede wszystkim ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (u.p.n.), a nie Kodeks karny. To ważne rozróżnienie, bo czyny narkotykowe mają własny, odrębny katalog przestępstw i kar. Od pierwszej chwili kontaktu z policją liczą się dwie rzeczy: znajomość swoich praw oraz szybkie skorzystanie z pomocy obrońcy. Ten poradnik wyjaśnia, jakie czyny są karalne, jakie grożą za nie kary, jakie prawa ma zatrzymany i jak realnie wygląda obrona w takich sprawach. Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady adwokata lub radcy prawnego, który zapozna się z aktami konkretnej sprawy.

Jakie czyny narkotykowe są karalne – mapa przestępstw z ustawy

Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii odróżnia kilka rodzajów czynów, a od ich kwalifikacji zależy wysokość kary. Posiadanie środków odurzających lub substancji psychotropowych (art. 62 u.p.n.) jest karalne niezależnie od ilości. Udzielanie narkotyku innej osobie albo nakłanianie do jego użycia (art. 58 u.p.n.) i odpłatne udzielanie lub ułatwianie użycia w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (art. 59 u.p.n.) to czyny surowiej traktowane niż samo posiadanie. Wprowadzanie do obrotu znacznej ilości środków (art. 56 u.p.n.), nielegalny przywóz, wywóz lub wewnątrzwspólnotowy przewóz (art. 55 u.p.n.) oraz wytwarzanie i przetwarzanie narkotyków (art. 53 u.p.n.) to przestępstwa najpoważniejsze. Odrębne przepisy (art. 52a i nast. u.p.n.) dotyczą środków zastępczych i nowych substancji psychoaktywnych, czyli dopalaczy. Prawidłowe ustalenie, który przepis ma zastosowanie, jest pierwszym krokiem obrony – błąd organów w kwalifikacji bywa skuteczną linią obrony.

Posiadanie narkotyków – art. 62 i wypadek mniejszej wagi

Za posiadanie środków odurzających lub substancji psychotropowych grozi kara pozbawienia wolności do lat 3 (art. 62 ust. 1 u.p.n.). W wypadku mniejszej wagi sąd może orzec grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (art. 62 ust. 3 u.p.n.). Z kolei posiadanie znacznej ilości narkotyków zagrożone jest karą od roku do 10 lat pozbawienia wolności (art. 62 ust. 2 u.p.n.). Ustawa nie podaje sztywnej granicy gramowej dla pojęcia „znaczna ilość”. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego ocenia się ją przez pryzmat liczby porcji, jaką dana ilość pozwala odurzyć – przyjmuje się, że znaczna ilość to taka, która wystarcza do jednorazowego odurzenia kilkudziesięciu osób. To kwestia ocenna, więc dla obrony kluczowe są opinia biegłego z zakresu toksykologii oraz precyzyjne ustalenie wagi i czystości substancji.

Umorzenie postępowania przy posiadaniu na własny użytek – art. 62a

Polskie prawo przewiduje mechanizm, który w sprawach o własny użytek bywa decydujący. Zgodnie z art. 62a u.p.n. prokurator (a sąd na rozprawie) może umorzyć postępowanie jeszcze przed wydaniem postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia, jeżeli przedmiotem czynu jest nieznaczna ilość środków przeznaczona na własny użytek sprawcy, a orzeczenie kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności czynu i stopień jego społecznej szkodliwości. To nie jest automatyczne uniewinnienie, lecz realna szansa zakończenia sprawy bez wyroku skazującego. Aby z niej skorzystać, warto od początku gromadzić argumenty: niewielka ilość, brak cech handlu (brak wagi, woreczków strunowych, korespondencji handlowej, znacznej gotówki), dotychczasowa niekaralność, ustabilizowana sytuacja życiowa. Tu właśnie obrońca składa odpowiednie wnioski do prokuratora.

Udzielanie, obrót, przemyt i produkcja – najsurowsze kary

Im bliżej handlu i produkcji, tym surowsza odpowiedzialność. Udzielanie narkotyku innej osobie (art. 58 u.p.n.) zagrożone jest karą do 3 lat, a jeśli odbiorcą jest małoletni – nawet do 5 lat. Udzielanie lub ułatwianie użycia w celu korzyści majątkowej (art. 59 u.p.n.) zagrożone jest karą od roku do 10 lat, a w przypadku małoletniego odbiorcy granica dolna jest jeszcze wyższa. Wprowadzanie do obrotu znacznej ilości (art. 56 ust. 3 u.p.n.) oraz nielegalny przywóz/wywóz znacznej ilości (art. 55 ust. 3 u.p.n.) to zbrodnie zagrożone karą od 2 do 12, a nawet do 15 lat pozbawienia wolności. Wytwarzanie znacznej ilości (art. 53 ust. 2 u.p.n.) jest zagrożone karą od 3 lat wzwyż. W tych sprawach często stosowane są tymczasowe aresztowanie oraz przepadek korzyści majątkowej, dlatego obecność obrońcy od pierwszej czynności ma znaczenie strategiczne.

Prawa zatrzymanego – co wolno policji i ile może trwać zatrzymanie

Zatrzymanie nie jest aresztem. Zgodnie z art. 248 Kodeksu postępowania karnego zatrzymanego należy zwolnić, gdy ustanie przyczyna zatrzymania, a najpóźniej w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania. Jeżeli w tym czasie zatrzymanego przekazano do dyspozycji sądu z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie, sąd ma kolejne 24 godziny na decyzję – zatrzymanego zwalnia się, jeśli w ciągu 24 godzin od przekazania nie doręczono mu postanowienia o areszcie. Zatrzymanemu przysługuje prawo do milczenia, prawo do niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym i do rozmowy z nim (art. 245 k.p.k.), prawo do informacji o przyczynach zatrzymania oraz prawo zażalenia na zatrzymanie do sądu (art. 246 k.p.k.). Podejrzany nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść – obowiązuje domniemanie niewinności (art. 5 k.p.k.).

Leczenie zamiast kary – probacja i warunkowe zawieszenie

Ustawa traktuje osoby uzależnione nie tylko jak sprawców, ale i jak pacjentów. Jeżeli sprawca jest uzależniony lub używa szkodliwie, a popełnił przestępstwo w związku z używaniem, sąd może na podstawie art. 71–73 u.p.n. zawiesić postępowanie i skierować go na leczenie, rehabilitację lub program terapeutyczny, a pomyślne ukończenie terapii uwzględnić przy orzekaniu. Możliwe jest też warunkowe umorzenie postępowania (art. 66 Kodeksu karnego) przy czynach zagrożonych karą nieprzekraczającą określonego progu, gdy wina i społeczna szkodliwość nie są znaczne, a sprawca nie był wcześniej karany. To realne alternatywy dla bezwzględnego więzienia, szczególnie przy pierwszym konflikcie z prawem – warto je rozważyć z obrońcą jeszcze na etapie postępowania przygotowawczego.

Jak wygląda obrona – od zatrzymania do wyroku

Skuteczna obrona zaczyna się od kontroli legalności czynności. Obrońca sprawdza, czy przeszukanie i zatrzymanie rzeczy odbyły się zgodnie z art. 219–236 k.p.k. (postanowienie, nakaz, zatwierdzenie przez sąd lub prokuratora), bo dowód uzyskany z naruszeniem przepisów może być kwestionowany. Następnie weryfikuje opinię biegłego: rodzaj substancji, jej wagę netto, czystość i liczbę porcji – od tego zależy, czy ilość jest „nieznaczna”, „zwykła” czy „znaczna”. Kolejny obszar to zamiar: przy zarzucie z art. 59 u.p.n. (udzielanie w celu korzyści) konieczne jest wykazanie celu zarobkowego, którego brak prowadzi do łagodniejszej kwalifikacji. Obrońca ocenia też możliwość zastosowania art. 62a (umorzenie), warunkowego umorzenia czy leczenia. W sprawach z tymczasowym aresztowaniem składa zażalenia i wnioski o uchylenie lub zmianę środka. Wczesny kontakt z prawnikiem zwiększa szanse na korzystne zakończenie sprawy.