Naruszenie własności przemysłowej - rola obrońcy i odpowiedzialność karna (art. 305 pwp)

Własność przemysłowa - patenty, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe i oznaczenia geograficzne - chroni efekty pracy twórczej i inwestycje przedsiębiorców. Jej naruszenie rodzi w Polsce dwa rodzaje odpowiedzialności: cywilną (roszczenia uprawnionego o zaniechanie, usunięcie skutków, odszkodowanie) oraz - w poważniejszych przypadkach, jak podrabianie znaków towarowych - odpowiedzialność karną. Ustawa z 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej (dalej: pwp) zawiera przepisy karne w art. 303-310. Obrońca w takiej sprawie - adwokat lub radca prawny - musi poruszać się jednocześnie po prawie karnym i po specjalistycznym prawie własności intelektualnej, ocenić zasadność zarzutu, zbudować linię obrony i zadbać o prawa oskarżonego. Poniżej wyjaśniamy, na czym polega taka obrona w polskich realiach.

Czym jest własność przemysłowa i jak ją chroni prawo

Prawa własności przemysłowej powstają najczęściej z chwilą rejestracji w Urzędzie Patentowym RP (a dla znaków unijnych w EUIPO, dla patentów europejskich w EPO). Patent chroni wynalazek, prawo ochronne - znak towarowy, prawo z rejestracji - wzór przemysłowy i oznaczenie geograficzne. Naruszeniem jest bezprawne korzystanie z cudzego prawa wyłącznego, na przykład używanie identycznego lub łudząco podobnego znaku dla tych samych towarów, wytwarzanie produktu według opatentowanego rozwiązania czy kopiowanie zarejestrowanego wzoru. Pierwszym zadaniem obrońcy jest ustalenie, czy prawo wyłączne w ogóle istnieje, jest ważne i obowiązuje na terytorium Polski oraz czy zachowanie klienta rzeczywiście mieści się w zakresie tej ochrony - bo bez ważnego prawa wyłącznego nie ma naruszenia.

Odpowiedzialność karna - przepisy karne ustawy pwp

Najczęstszym przestępstwem z tej grupy jest oznaczanie towarów podrobionym znakiem towarowym lub obrót takimi towarami (art. 305 pwp). W typie podstawowym grozi za to grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2; w wypadku mniejszej wagi - grzywna. Jeśli sprawca uczynił sobie z tego procederu stałe źródło dochodu albo dopuszcza się go w stosunku do towaru o znacznej wartości, kara pozbawienia wolności wynosi od 6 miesięcy do 5 lat. Ustawa przewiduje też m.in.: przypisywanie sobie cudzego autorstwa wynalazku czy wzoru (art. 303 pwp) oraz naruszenie obowiązku oznaczania (art. 308). Ściganie przestępstwa z art. 305 pwp następuje na wniosek pokrzywdzonego. Obrońca analizuje, czy znamiona czynu są spełnione, czy znak jest faktycznie zarejestrowany i czy oskarżony działał umyślnie.

Rola obrońcy w sprawie karnej o naruszenie

Obrońca chroni interesy oskarżonego na każdym etapie - od pierwszego przesłuchania po wyrok. Do jego zadań należy: weryfikacja, czy organy ścigania prawidłowo ustaliły istnienie i ważność prawa wyłącznego; badanie strony podmiotowej, bo wiele przestępstw z pwp wymaga umyślności (sprzedawca, który nie wiedział i nie mógł wiedzieć, że towar jest podrobiony, może uniknąć odpowiedzialności karnej); kwestionowanie podobieństwa oznaczeń i ryzyka wprowadzenia w błąd; ocena wartości towaru wpływającej na kwalifikację; oraz pilnowanie praw procesowych klienta - prawa do milczenia (art. 175 k.p.k.), domniemania niewinności (art. 5 k.p.k.) i prawa do obrony (art. 6 k.p.k.). Obrońca może też dążyć do umorzenia, warunkowego umorzenia postępowania lub do dobrowolnego poddania się karze, jeśli leży to w interesie klienta.

Ocena zasadności zarzutu - krok po kroku

Rzetelna obrona zaczyna się od metodycznej analizy. Krok pierwszy: ustalenie, czy prawo wyłączne istnieje, jest ważne i nie wygasło (sprawdzenie rejestrów Urzędu Patentowego RP i EUIPO). Krok drugi: porównanie spornego oznaczenia lub produktu z chronionym - ocena identyczności lub podobieństwa oraz ryzyka konfuzji wśród przeciętnego konsumenta. Krok trzeci: badanie strony podmiotowej - czy sprawca działał umyślnie, czy w dobrej wierze (np. nabył towar z legalnie wyglądającą fakturą). Krok czwarty: poszukiwanie okoliczności wyłączających bezprawność lub winę oraz ewentualnego wcześniejszego prawa używacza. Krok piąty: ocena ryzyka równoległej sprawy cywilnej i możliwych roszczeń. Taka analiza pozwala realnie ocenić szanse i dobrać strategię, zamiast działać po omacku.

Dowody i dokumentacja w sprawie

Dowody są sercem każdej sprawy o naruszenie. Po stronie oskarżenia kluczowe są: świadectwo rejestracji znaku/patentu, próbki towaru podrobionego i oryginalnego, opinie biegłych z zakresu własności przemysłowej oraz dokumentacja obrotu (faktury, dane o kanałach dystrybucji). Obrońca z kolei gromadzi dowody świadczące o legalnym pochodzeniu towaru, dobrej wierze klienta, braku podobieństwa lub o nieważności prawa wyłącznego. W postępowaniu cywilnym przydatne są instytucje z Kodeksu postępowania cywilnego: zabezpieczenie środka dowodowego oraz wyjawienie lub wydanie środka dowodowego, a także roszczenie informacyjne (art. 479112 i nast. k.p.c.) wprowadzone w 2020 r. wraz z wyodrębnieniem postępowania w sprawach własności intelektualnej. Sprawy te rozpoznają wyspecjalizowane sądy własności intelektualnej.

Roszczenia cywilne i postępowanie w sprawach własności intelektualnej

Niezależnie od odpowiedzialności karnej uprawniony może dochodzić roszczeń cywilnych. Na podstawie art. 296 pwp (znaki towarowe), art. 287 pwp (patenty) i art. 292 pwp (wzory) może żądać zaniechania naruszania, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści oraz - w razie zawinionego naruszenia - naprawienia szkody na zasadach ogólnych albo zapłaty sumy odpowiadającej opłacie licencyjnej. Roszczenia majątkowe z tytułu naruszenia przedawniają się co do zasady z upływem 3 lat od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o naruszeniu i osobie naruszyciela, nie później niż 5 lat od naruszenia. Sprawy te toczą się przed wyspecjalizowanymi sądami własności intelektualnej według odrębnej procedury (art. 47989 i nast. k.p.c.), w której obowiązuje przymus adwokacko-radcowski przy wartości przedmiotu sporu powyżej 20 000 zł.

Negocjacje, ugoda i mediacja zamiast długiego procesu

Spory o własność przemysłową często udaje się zakończyć ugodą, co bywa korzystniejsze niż wieloletni proces. Strony mogą zawrzeć umowę licencyjną legalizującą dotychczasowe korzystanie, ustalić odszkodowanie lub zobowiązanie do zaprzestania naruszeń i wycofania towaru z obrotu. Pomocna jest mediacja, w tym prowadzona przy Sądzie Polubownym ds. Własności Intelektualnej działającym przy Urzędzie Patentowym RP. W sprawie karnej z art. 305 pwp, ściganej na wniosek, pojednanie pokrzywdzonego ze sprawcą może doprowadzić do cofnięcia wniosku i umorzenia postępowania. Obrońca, oceniwszy siłę dowodów po obu stronach, doradza, czy walczyć o uniewinnienie, czy dążyć do porozumienia, które ograniczy ryzyko i koszty oraz pozwoli zachować relacje biznesowe.