Jakie są konsekwencje nielegalnego posiadania chronionych zwierząt?

Ochrona gatunkowa zwierząt w Polsce opiera się na ustawie z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody oraz na wydanych do niej rozporządzeniach o gatunkach chronionych, a w odniesieniu do gatunków zagrożonych wyginięciem - na konwencji waszyngtońskiej (CITES) i rozporządzeniach Unii Europejskiej (w szczególności rozporządzeniu Rady (WE) nr 338/97). Posiadanie, przetrzymywanie, przewóz czy obrót okazami gatunków chronionych bez wymaganego zezwolenia lub dokumentów może naruszać te przepisy i pociągać za sobą odpowiedzialność. Konkretna podstawa prawna i rodzaj sankcji zależą od gatunku oraz od tego, czy chodzi o gatunek objęty ochroną krajową, czy o gatunek z załączników CITES. Poniższy tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w indywidualnej sprawie.

Co dokładnie jest zakazane

W stosunku do zwierząt objętych ochroną gatunkową ustawa wprowadza zakazy obejmujące m.in. zabijanie, chwytanie, przetrzymywanie i posiadanie żywych okazów, a także ich zbywanie, oferowanie do sprzedaży i przemieszczanie. Zakres zakazów dla poszczególnych gatunków określają rozporządzenia Ministra Środowiska (Klimatu i Środowiska) w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. W przypadku gatunków z załączników CITES dochodzą wymogi dotyczące legalnego pochodzenia okazu oraz odpowiednich dokumentów (np. świadectw, zezwoleń importowych i eksportowych). To, czy dane zachowanie jest legalne, zależy więc nie tylko od samego gatunku, lecz także od posiadanych dokumentów i uzyskanych zezwoleń.

Jaka odpowiedzialność grozi za naruszenie przepisów

Ustawa o ochronie przyrody przewiduje odpowiedzialność karną za poważniejsze naruszenia dotyczące gatunków chronionych. Zgodnie z art. 127a, kto wbrew przepisom wchodzi w posiadanie okazów gatunków chronionych w ilości większej niż nieznaczna, w warunkach lub w sposób wpływające na zachowanie właściwego stanu ochrony gatunku, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5; w razie działania nieumyślnego grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Art. 128 dotyczy przewozu przez granicę Unii Europejskiej okazu gatunku chronionego bez wymaganego dokumentu wynikającego z rozporządzenia Rady (WE) nr 338/97 lub wbrew jego warunkom (kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5), a art. 128a - obrotu takimi okazami (analogiczne zagrożenie karą). Mniej poważne naruszenia przepisów o ochronie przyrody mogą stanowić wykroczenie zagrożone karą aresztu albo grzywny. To, która podstawa znajdzie zastosowanie, zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Przepadek okazów i dodatkowe środki

Niezależnie od kary za samo naruszenie, w razie skazania za wykroczenie z art. 127 lub przestępstwo z art. 127a, 128 albo 128a sąd może - na podstawie art. 129 ustawy - orzec przepadek przedmiotów służących do popełnienia czynu oraz przedmiotów, roślin, zwierząt lub grzybów pochodzących z naruszenia, nawet jeżeli nie były własnością sprawcy. Sąd może także orzec obowiązek przywrócenia stanu poprzedniego, a jeżeli jest to niewykonalne - nawiązkę do wysokości 10 000 zł na rzecz organizacji zajmującej się ochroną przyrody lub wojewódzkiego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej. W praktyce odebrane zwierzęta trafiają pod opiekę wyspecjalizowanych podmiotów (np. ośrodków rehabilitacji lub ogrodów zoologicznych).

Zezwolenia i wyjątki - kiedy posiadanie jest legalne

Nie każde posiadanie chronionego zwierzęcia jest nielegalne. Ustawa przewiduje system zezwoleń i wyjątków, m.in. dla ogrodów zoologicznych, ośrodków rehabilitacji zwierząt, prowadzenia hodowli oraz obrotu okazami pochodzącymi z legalnych źródeł. Zezwolenia w zakresie ochrony gatunkowej wydaje co do zasady regionalny dyrektor ochrony środowiska, a w niektórych przypadkach Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska. Dla gatunków objętych CITES kluczowe jest udokumentowanie legalnego pochodzenia okazu i posiadanie właściwych dokumentów. Przed nabyciem lub przetrzymywaniem egzotycznego zwierzęcia warto sprawdzić, czy gatunek jest objęty ochroną lub załącznikami CITES, oraz jakie dokumenty i zezwolenia są wymagane.

Jak zgłosić podejrzenie naruszenia

Podejrzenie nielegalnego przetrzymywania lub obrotu zwierzętami chronionymi można zgłosić Policji, a w sprawach przyrodniczych także regionalnej dyrekcji ochrony środowiska. Pomocne bywa również powiadomienie straży miejskiej lub organizacji zajmujących się ochroną zwierząt i przyrody. Warto udokumentować sytuację (zdjęcia, opis warunków utrzymywania zwierzęcia, miejsce i czas). Organy mają obowiązek zbadać zgłoszenie, a w razie potwierdzenia naruszenia mogą podjąć działania prowadzące m.in. do zabezpieczenia i odebrania zwierzęcia oraz do wszczęcia postępowania.