Co grozi za składanie fałszywych oświadczeń i zeznań?

Złożenie nieprawdziwego oświadczenia w postępowaniu sądowym lub urzędowym nie jest tylko kwestią etyki, ale realnym przestępstwem. Kluczowym przepisem jest art. 233 Kodeksu karnego, który penalizuje fałszywe zeznania oraz fałszywe oświadczenia składane pod rygorem odpowiedzialności karnej. Wbrew obiegowym opiniom decydujące znaczenie ma to, czy sprawca działał świadomie, czy znał grożącą mu odpowiedzialność oraz czy zdążył sprostować nieprawdę, zanim zapadła decyzja w sprawie.

Co dokładnie karze art. 233 Kodeksu karnego

Zgodnie z art. 233 § 1 k.k. kto, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub innym prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę albo zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Ten sam przepis (poprzez art. 233 § 6 k.k.) obejmuje również fałszywe oświadczenia składane pod rygorem odpowiedzialności karnej, jeżeli przyjmujący oświadczenie uprzedził o tej odpowiedzialności. Warunkiem ścigania jest więc wcześniejsze pouczenie świadka lub składającego oświadczenie o odpowiedzialności karnej. Należy odróżnić to przestępstwo od fałszerstwa dokumentów (art. 270 k.k.) oraz wyłudzenia poświadczenia nieprawdy (art. 272 k.k.), które mają własne sankcje.

Łagodniejsza kara, gdy działała obawa przed odpowiedzialnością

Art. 233 § 1a k.k. przewiduje typ uprzywilejowany: jeżeli sprawca zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub jego najbliższym, grozi mu kara od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Co istotne, zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego (I KZP 5/21) świadek, który realizuje przysługujące mu prawo do obrony, w pewnych sytuacjach w ogóle nie popełnia tego przestępstwa. Natomiast art. 233 § 3 k.k. wyłącza karalność, jeżeli składający fałszywe zeznanie nie wiedział o prawie odmowy zeznania lub odpowiedzi na pytania.

Znaczenie zamiaru i dobrowolnego sprostowania

Odpowiedzialność z art. 233 k.k. powstaje tylko przy działaniu umyślnym, czyli gdy osoba świadomie podaje nieprawdę. Szczere przekonanie o prawdziwości słów lub niezawiniona pomyłka co do zasady nie prowadzą do skazania, bo brakuje wówczas znamion strony podmiotowej. Kodeks premiuje też uczciwość: zgodnie z art. 233 § 5 k.k. sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia, jeżeli fałszywe zeznanie nie wpłynęło na rozstrzygnięcie sprawy albo sprawca dobrowolnie sprostował je, zanim zapadło orzeczenie.