Fałszywe zeznania (art. 233 KK) — jakie strategie obrony są realne?

Składanie fałszywych zeznań to przestępstwo z art. 233 Kodeksu karnego. Odpowiada za nie osoba, która składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub innym prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę. Linia obrony w takich sprawach koncentruje się przede wszystkim na stronie podmiotowej, czyli na wykazaniu, że nie było umyślnego, świadomego kłamstwa.

Zagrożenie karą i typy czynu

Po nowelizacji z 2016 roku podstawowy typ czynu z art. 233 § 1 KK jest zagrożony karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat (wcześniej groziło do 3 lat). Ustawodawca przewidział jednak typy łagodniejsze. Zgodnie z art. 233 § 1a KK, jeżeli sprawca zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub osobom najbliższym, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. To istotny punkt zaczepienia dla obrony świadka, który skłamał, bo bał się obciążyć siebie.

Obowiązek pouczenia świadka

Warunkiem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania jest, by przyjmujący zeznanie, działając w zakresie swoich uprawnień, uprzedził zeznającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie lub odebrał przyrzeczenie (art. 233 § 2 KK). Jeśli świadek nie został prawidłowo pouczony o tej odpowiedzialności, nie można go za fałszywe zeznanie skazać. Sprawdzenie, czy pouczenie rzeczywiście nastąpiło i jak zostało udokumentowane, to jeden z pierwszych kroków obrony.

Prawo do odmowy odpowiedzi i zeznań

Istotne znaczenie ma też art. 233 § 3 KK: nie popełnia przestępstwa, kto zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, nie wiedząc o prawie odmowy zeznania lub odpowiedzi na pytania. Świadek będący osobą najbliższą dla oskarżonego ma prawo odmówić zeznań, a każdy świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeśli mogłoby ono narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną. Obrona bada więc, czy świadek znał te uprawnienia i czy został o nich pouczony.

Kwestionowanie zamiaru i dowodów

Ponieważ czyn z art. 233 KK jest przestępstwem umyślnym, kluczowe jest odróżnienie świadomego kłamstwa od zwykłej pomyłki, niepamięci czy subiektywnego, błędnego odtworzenia zdarzeń. Obrona analizuje spójność zeznań, porównuje je z pozostałym materiałem dowodowym i wykazuje, że rozbieżności wynikają z omylności pamięci, a nie z zamiaru wprowadzenia organu w błąd. Ciężar udowodnienia umyślnego fałszu spoczywa na oskarżeniu — i to właśnie ten ciężar obrona stara się podważyć.