Jaka jest kara za kłamstwo w sądzie?

Składanie fałszywych zeznań przed sądem lub innym organem prowadzącym postępowanie na podstawie ustawy jest w Polsce przestępstwem, a nie tylko nagannym zachowaniem. Odpowiedzialność reguluje art. 233 Kodeksu karnego. Kara zależy od tego, czy świadek skłamał świadomie i bez usprawiedliwienia, czy też z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub osobie najbliższej. Kluczowy jest jeden warunek formalny: aby zeznanie podlegało karze, świadek musi zostać wcześniej uprzedzony o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania albo odebrać przyrzeczenie.

Podstawowy wymiar kary (art. 233 § 1 KK)

Kto składa zeznania mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub innym prowadzonym na podstawie ustawy i zeznaje nieprawdę albo zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Wcześniejsze, łagodniejsze brzmienie przepisu (do 3 lat) zostało zaostrzone nowelizacją z 2016 r. Odpowiedzialność dotyczy zeznań umyślnych. Nie odpowiada karnie świadek, który po prostu czegoś nie pamięta lub pomylił się w dobrej wierze, ponieważ przestępstwo wymaga świadomego mijania się z prawdą lub zatajenia istotnych okoliczności.

Łagodniejsza kara z obawy przed odpowiedzialnością (art. 233 § 1a KK)

Jeżeli sprawca składa fałszywe zeznania z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu lub jego osobie najbliższej, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. To właśnie ten przepis przewiduje niższe zagrożenie niż czyn podstawowy. Trzeba jednak pamiętać o ważnym orzeczeniu: uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z 9 listopada 2021 r. (I KZP 5/21) przyjęła, że świadek, który realizując prawo do obrony zeznaje nieprawdę z obawy przed własną odpowiedzialnością karną, nie popełnia przestępstwa z art. 233 § 1a KK, o ile jego zachowanie nie wyczerpuje znamion innego czynu zabronionego.

Kiedy można uniknąć kary

Prawo przewiduje kilka sytuacji, w których odpowiedzialność jest wyłączona lub łagodzona. Po pierwsze, jeśli świadka nie uprzedzono o odpowiedzialności karnej ani nie odebrano przyrzeczenia, karać nie można (art. 233 § 2 KK). Po drugie, działa instytucja czynnego żalu z art. 233 § 5 KK: sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia, gdy fałszywe zeznanie dotyczyło okoliczności niemających wpływu na rozstrzygnięcie albo gdy sprawca dobrowolnie sprostował zeznanie, zanim zapadło choćby nieprawomocne orzeczenie. Po trzecie, świadkowi przysługuje prawo odmowy zeznań wobec osoby najbliższej (art. 182 KPK) oraz prawo uchylenia się od odpowiedzi, gdyby ta narażała jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną (art. 183 KPK). Skorzystanie z tych uprawnień jest legalne i nie jest kłamstwem.