Niszczenie obszarów chronionych - odpowiedzialność karna i linie obrony (art. 181, 187, 188 k.k.)

Sprawy o niszczenie obszarów chronionych dotyczą zachowań godzących w przyrodę objętą szczególną ochroną prawną - parki narodowe, rezerwaty, parki krajobrazowe, obszary Natura 2000, pomniki przyrody czy gatunki chronione. Odpowiedzialność za takie czyny ma charakter karny i wynika z przepisów Kodeksu karnego (rozdział XXII - przestępstwa przeciwko środowisku, art. 181-188) oraz z ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Wbrew obiegowym uproszczeniom nie jest to obszar, w którym stosuje się instytucję obrony koniecznej (art. 25 k.k.) - ta dotyczy odpierania bezpośredniego, bezprawnego zamachu na dobro chronione prawem, a nie kwalifikacji zachowań niszczących środowisko. Linia obrony w tych sprawach opiera się na innych podstawach: kwestionowaniu znamion czynu, braku winy umyślnej, legalności działania na podstawie zezwoleń oraz rozmiaru rzeczywistej szkody.

Jakie obszary i obiekty objęte są ochroną prawną

Ustawa o ochronie przyrody wymienia formy ochrony przyrody, których naruszenie może rodzić odpowiedzialność. Należą do nich: parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000, pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe oraz ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów. Dla każdej z tych form obowiązują odrębne zakazy - na przykład w parku narodowym zakazane jest co do zasady pozyskiwanie drewna, zmiana stosunków wodnych, budowa obiektów czy płoszenie zwierząt. Aby ocenić, czy doszło do czynu zabronionego, trzeba najpierw ustalić, jaką dokładnie formą ochrony objęty był teren w dacie czynu i jakie konkretne zakazy z aktu ustanawiającego ochronę (np. rozporządzenia, uchwały, planu ochrony) zostały rzekomo naruszone. To pierwszy i często decydujący punkt obrony.

Przestępstwa przeciwko środowisku w Kodeksie karnym

Najważniejsze typy czynów to: art. 181 k.k. - powodowanie zniszczeń w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach (kara od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności), a w typie dotyczącym niszczenia lub uszkadzania roślin, zwierząt, grzybów lub ich siedlisk wbrew przepisom obowiązującym na terenie chronionym, wyrządzającego istotną szkodę - grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Art. 182 k.k. penalizuje zanieczyszczanie środowiska mogące zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka albo spowodować istotne obniżenie jakości wód, powietrza lub powierzchni ziemi. Art. 187 k.k. dotyczy niszczenia, uszkadzania lub istotnego zmniejszenia wartości przyrodniczej prawnie chronionego terenu lub obiektu, powodującego istotną szkodę (grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2). Art. 188 k.k. obejmuje wznoszenie nowych lub powiększanie istniejących obiektów budowlanych albo prowadzenie działalności gospodarczej zagrażającej środowisku na terenie chronionym - również zagrożone karą do lat 2.