Prawnik od praw pacjenta - kiedy pomaga i jak dochodzić swoich praw?

Pacjent w polskim systemie ochrony zdrowia ma szereg konkretnych, ustawowo zagwarantowanych praw - do informacji, do wyrażenia świadomej zgody, do dostępu do dokumentacji medycznej, do poszanowania intymności czy do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii lekarza. Gdy te prawa zostaną naruszone, albo gdy dojdzie do błędu medycznego, z pomocą przychodzi prawnik specjalizujący się w prawach pacjenta i sprawach medycznych. Ten artykuł wyjaśnia, czym dokładnie zajmuje się taki prawnik, na jakich przepisach polskiego prawa opiera się ochrona pacjenta, jak wygląda dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za błąd w sztuce medycznej, jaką rolę pełni Rzecznik Praw Pacjenta oraz kiedy i jak skorzystać z pomocy prawnej. Podstawą jest ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz Kodeks cywilny i Kodeks karny.

Czym zajmuje się prawnik od praw pacjenta

Prawnik od praw pacjenta (adwokat lub radca prawny) działa na styku prawa cywilnego, karnego i medycznego. Do jego typowych zadań należą: ocena, czy w danym przypadku doszło do błędu medycznego lub naruszenia praw pacjenta; pomoc w uzyskaniu i analizie dokumentacji medycznej (do której pacjent ma prawo na podstawie art. 23-28 ustawy o prawach pacjenta); reprezentowanie pacjenta lub jego rodziny w postępowaniu cywilnym o odszkodowanie i zadośćuczynienie przeciwko placówce medycznej i jej ubezpieczycielowi; składanie zawiadomień o możliwości popełnienia przestępstwa i reprezentowanie pokrzywdzonego w postępowaniu karnym; prowadzenie spraw przed Rzecznikiem Praw Pacjenta oraz przed okręgowymi sądami lekarskimi (odpowiedzialność zawodowa lekarzy); a także negocjowanie ugód z ubezpieczycielem. Realna wartość takiego prawnika polega na tym, że łączy wiedzę prawną z umiejętnością współpracy z biegłymi lekarzami, bez których opinii trudno wygrać sprawę medyczną.

Prawa pacjenta według ustawy z 6 listopada 2008 r.

Podstawowym aktem regulującym prawa pacjenta w Polsce jest ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (nie - jak czasem błędnie podaje się w internecie - ustawa z 2016 r.). Gwarantuje ona m.in.: prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wiedzy medycznej; prawo do informacji o stanie zdrowia, rozpoznaniu i rokowaniu (art. 9); prawo do wyrażenia świadomej zgody na świadczenia lub odmowy (art. 16-18); prawo do dostępu do dokumentacji medycznej (art. 23-28); prawo do zachowania tajemnicy informacji związanych z pacjentem (art. 13-14); prawo do poszanowania intymności i godności (art. 20-22); a także prawo do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza (art. 31, do Komisji Lekarskiej przy Rzeczniku Praw Pacjenta). Naruszenie tych praw może stanowić tzw. naruszenie praw pacjenta - odrębną podstawę roszczeń, niezależnie od ewentualnej szkody zdrowotnej.

Rzecznik Praw Pacjenta - bezpłatna instytucja wsparcia

Rzecznik Praw Pacjenta (RPP) to centralny organ administracji rządowej powołany ustawą z 2008 r., działający przy Prezesie Rady Ministrów. To pierwszy adres, do którego pacjent może zwrócić się bezpłatnie. RPP rozpatruje skargi, prowadzi postępowania wyjaśniające w sprawach indywidualnych oraz postępowania w sprawach praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów, może żądać wyjaśnień i dokumentacji od podmiotów leczniczych, a przy Rzeczniku działa Komisja Lekarska rozpatrująca sprzeciwy wobec opinii i orzeczeń lekarskich. Dostępna jest też bezpłatna Telefoniczna Informacja Pacjenta. Co istotne, droga przez RPP nie zastępuje postępowania sądowego o odszkodowanie, lecz może je uzupełniać - prawomocne stwierdzenie naruszenia praw pacjenta bywa cennym dowodem. Prawnik często rekomenduje równoległe lub etapowe korzystanie z tej ścieżki obok drogi cywilnej.

Odszkodowanie i zadośćuczynienie za błąd medyczny - droga cywilna

Najczęstszą formą dochodzenia praw jest proces cywilny. Podstawą odpowiedzialności jest najczęściej czyn niedozwolony (art. 415 Kodeksu cywilnego, a wobec podmiotów leczniczych - odpowiedzialność za personel). Pacjent może żądać: odszkodowania za szkodę majątkową, w tym zwrotu kosztów leczenia i przygotowania do innego zawodu (art. 444 § 1 KC); renty, gdy poszkodowany utracił zdolność do pracy albo zwiększyły się jego potrzeby (art. 444 § 2 KC); zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę - ból, cierpienie, rozstrój zdrowia (art. 445 KC); a w razie śmierci pacjenta najbliżsi mogą dochodzić zadośćuczynienia za krzywdę i stosownego odszkodowania (art. 446 KC). Możliwe jest też zadośćuczynienie za samo zawinione naruszenie praw pacjenta na podstawie art. 4 ustawy o prawach pacjenta w związku z art. 448 KC. Sprawy te niemal zawsze wymagają opinii biegłych - to one przesądzają o istnieniu błędu i związku przyczynowego między błędem a szkodą.

Odpowiedzialność karna lekarza - kiedy sprawa trafia do prokuratury

Niektóre błędy medyczne wykraczają poza odpowiedzialność cywilną i wypełniają znamiona przestępstwa. Najczęściej w grę wchodzą czyny nieumyślne: nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155 KK), spowodowanie ciężkiego, średniego lub lekkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 i 157 KK) oraz narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 KK) - ten ostatni przepis ma w sprawach medycznych szczególne znaczenie, bo penalizuje samo narażenie, nawet bez wystąpienia skutku. Postępowanie karne wszczyna prokuratura na podstawie zawiadomienia (które może złożyć pacjent lub rodzina) lub z urzędu. Pacjent występuje jako pokrzywdzony, a po wniesieniu aktu oskarżenia może działać jako oskarżyciel posiłkowy. Warto pamiętać, że odpowiedzialność karna, cywilna i zawodowa lekarza są od siebie niezależne - jedna sprawa może toczyć się równolegle na trzech płaszczyznach.

Przedawnienie - dlaczego czas jest kluczowy

Najczęstszym błędem pacjentów jest zwlekanie. Roszczenia z czynu niedozwolonego (błąd medyczny) przedawniają się co do zasady z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, nie później jednak niż 10 lat od zdarzenia wyrządzającego szkodę (art. 442[1] Kodeksu cywilnego). Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, termin wynosi 20 lat. Szczególna ochrona dotyczy małoletnich - roszczenie osoby, która w chwili zdarzenia nie miała ukończonych 18 lat, nie może przedawnić się wcześniej niż z upływem 2 lat od uzyskania pełnoletności. Ze względu na te terminy oraz na konieczność zgromadzenia dokumentacji i opinii biegłych, kontakt z prawnikiem warto nawiązać możliwie szybko po wykryciu błędu, nie zwlekając do ostatnich miesięcy biegu przedawnienia.

Kiedy potrzebujesz prawnika i jak się przygotować

Pomoc prawnika warto rozważyć, gdy: podejrzewasz błąd diagnostyczny, leczniczy lub organizacyjny; placówka odmawia wydania dokumentacji medycznej; nie udzielono Ci informacji lub przeprowadzono zabieg bez ważnej zgody; doszło do trwałego pogorszenia zdrowia lub śmierci bliskiego; albo ubezpieczyciel zaniża świadczenie. Na pierwsze spotkanie przygotuj komplet dokumentacji medycznej (karty informacyjne, wyniki badań, historię choroby), opis przebiegu zdarzeń z datami, dowody poniesionych kosztów (rachunki, faktury za leczenie i rehabilitację) oraz wszelką korespondencję z placówką. Co do kosztów: w Polsce obowiązuje zakaz uzależniania całości honorarium wyłącznie od wyniku sprawy (zakaz pactum de quota litis wynikający z zasad etyki adwokackiej i radcowskiej) - dopuszczalna jest natomiast tzw. premia za sukces (success fee) jako dodatek do wynagrodzenia podstawowego. Wiele kancelarii oferuje wstępną konsultację, na której oceni szanse sprawy.