Adwokat od przestępstw przeciwko własności intelektualnej – kiedy go potrzebujesz

Własność intelektualna – prawa autorskie, znaki towarowe, patenty i wzory – jest dziś jednym z najcenniejszych aktywów twórców i firm. Gdy ktoś bezprawnie kopiuje utwór, podrabia markę albo przywłaszcza sobie cudze autorstwo, poszkodowany ma do dyspozycji dwie ścieżki: cywilną (roszczenia o zaniechanie i odszkodowanie) oraz karną (zawiadomienie o przestępstwie). Wiele naruszeń w prawie polskim jest bowiem stypizowanych jako przestępstwa w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz w ustawie Prawo własności przemysłowej. Adwokat specjalizujący się w tej dziedzinie pomaga zarówno pokrzywdzonemu twórcy, jak i osobie oskarżonej o naruszenie. W tym artykule wyjaśniamy, jakie czyny są karalne, co konkretnie robi obrońca lub pełnomocnik i jak wygląda droga dochodzenia praw.

Jakie naruszenia własności intelektualnej są przestępstwem w Polsce

Polskie prawo penalizuje wiele naruszeń praw twórców. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje m.in.: przywłaszczenie autorstwa lub wprowadzenie w błąd co do autorstwa cudzego utworu (art. 115), bezprawne rozpowszechnianie cudzego utworu (art. 116), bezprawne utrwalanie i zwielokrotnianie w celu rozpowszechnienia (art. 117) oraz paserstwo praw autorskich, czyli obrót bezprawnie zwielokrotnionymi egzemplarzami (art. 118). Z kolei Prawo własności przemysłowej penalizuje m.in. oznaczanie towarów podrobionym znakiem towarowym w celu wprowadzenia do obrotu oraz obrót takimi towarami (art. 305 p.w.p.). Naruszenia patentu czy wzoru są natomiast dochodzone głównie na drodze cywilnej. Warto pamiętać, że ten sam czyn może rodzić jednocześnie odpowiedzialność karną i cywilną.

Co grozi za naruszenie praw autorskich i znaku towarowego

Sankcje zależą od konkretnego czynu. Przywłaszczenie autorstwa (plagiat) z art. 115 prawa autorskiego zagrożone jest karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3. Bezprawne rozpowszechnianie cudzego utworu (art. 116) podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2, a w typie kwalifikowanym (działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, uczynienie z tego stałego źródła dochodu) zagrożenie jest surowsze. Oznaczenie towarów podrobionym znakiem towarowym i obrót nimi (art. 305 p.w.p.) zagrożone jest grzywną, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności do lat 2, a przy stałym źródle dochodu lub znacznej wartości towarów – do lat 5. Oprócz kary sąd może orzec przepadek przedmiotów oraz nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego.

Tryb ścigania – kiedy potrzebny jest wniosek pokrzywdzonego

Część przestępstw przeciwko własności intelektualnej ścigana jest na wniosek pokrzywdzonego, a nie z urzędu. Dotyczy to m.in. czynów z art. 116, 117 i 118 prawa autorskiego w ich typach podstawowych oraz przestępstwa z art. 305 p.w.p. Oznacza to, że organy ścigania podejmą działania dopiero po złożeniu przez uprawnionego formalnego wniosku o ściganie. To istotne praktycznie: bez aktywności pokrzywdzonego sprawa nie ruszy. Adwokat pomaga prawidłowo zredagować zawiadomienie o przestępstwie wraz z wnioskiem o ściganie, zgromadzić materiał dowodowy potwierdzający autorstwo i naruszenie oraz określić, czy korzystniejsza będzie droga karna, cywilna, czy obie równolegle.

Co robi adwokat pokrzywdzonego twórcy

Po stronie poszkodowanego adwokat (jako pełnomocnik) działa wielotorowo. Najpierw analizuje, czy doszło do naruszenia i jaki przepis je obejmuje. Następnie często kieruje do naruszyciela wezwanie do zaniechania naruszeń (tzw. pismo przedprocesowe), które bywa szybsze i tańsze niż proces. Jeśli to nie skutkuje, sporządza zawiadomienie o przestępstwie z wnioskiem o ściganie i reprezentuje pokrzywdzonego w postępowaniu przygotowawczym i przed sądem. Równolegle może wnieść powództwo cywilne o zaniechanie naruszeń, usunięcie skutków, wydanie korzyści i naprawienie szkody – w tym o zapłatę sumy odpowiadającej wynagrodzeniu, które byłoby należne za zgodne z prawem korzystanie z utworu (art. 79 prawa autorskiego). Adwokat gromadzi też dowody: dokumentację autorstwa, daty pierwszego rozpowszechnienia, rejestracje znaków i opinie biegłych.

Co robi obrońca osoby oskarżonej o naruszenie

Nie każde oskarżenie o naruszenie własności intelektualnej jest zasadne. Po stronie obrony adwokat bada przede wszystkim, czy w ogóle doszło do naruszenia chronionego prawa oraz czy spełnione są znamiona przestępstwa, w tym umyślność. Typowe linie obrony to: brak ochrony prawnoautorskiej danego elementu (np. idei, która nie podlega ochronie – chroniona jest forma wyrażenia, nie sam pomysł); działanie w granicach dozwolonego użytku (art. 23 i nast. prawa autorskiego) lub prawa cytatu (art. 29); samodzielne, niezależne stworzenie podobnego dzieła; brak zamiaru i świadomości naruszenia; wreszcie wygaśnięcie majątkowych praw autorskich. Obrońca może też kwestionować wartość rzekomej szkody i dążyć do umorzenia postępowania lub łagodniejszej kwalifikacji czynu.

Droga cywilna a karna – którą wybrać

Te ścieżki nie wykluczają się. Droga karna ma walor odstraszający, umożliwia przepadek podróbek i nawiązkę, a postępowanie prowadzą organy ścigania. Droga cywilna jest skuteczniejsza, gdy celem jest szybkie zatrzymanie naruszenia (np. wniosek o zabezpieczenie roszczenia) i uzyskanie realnej rekompensaty finansowej. W praktyce w sprawach z zakresu własności intelektualnej działają wyspecjalizowane sądy ds. własności intelektualnej, które rozpoznają spory cywilne dotyczące praw autorskich, znaków towarowych, patentów i zwalczania nieuczciwej konkurencji. Adwokat pomoże dobrać strategię: czasem wystarczy wezwanie przedprocesowe, czasem konieczne jest równoległe prowadzenie sprawy karnej i cywilnej, by zabezpieczyć dowody i odzyskać korzyści naruszyciela.

Jak wybrać adwokata i jak się przygotować

Szukaj prawnika z realnym doświadczeniem w sprawach prawa autorskiego i własności przemysłowej – ta dziedzina łączy prawo karne, cywilne i specjalistyczną wiedzę o ochronie marek i technologii. Na pierwsze spotkanie przygotuj wszystkie dowody autorstwa i pierwszego użycia: pliki źródłowe z metadanymi, korespondencję, umowy, świadectwa rejestracji znaku towarowego z Urzędu Patentowego RP lub EUIPO, zrzuty ekranu naruszeń z datami. Im wcześniej zabezpieczysz dowody (np. notarialnie lub przez utrwalenie strony naruszyciela), tym mocniejsza będzie sprawa. Pamiętaj też o terminach: roszczenia cywilne ulegają przedawnieniu, a wniosek o ściganie w sprawach karnych warto złożyć bez zbędnej zwłoki. Jeśli sytuacja finansowa to uzasadnia, można wnioskować o pełnomocnika lub obrońcę z urzędu.